Büyülü Gerçekçilik Nedir?
Büyülü gerçekçilik, olağanüstü olanı gündelik hayatın dışında ayrı bir dünyaya kapatmadan anlatır. Bir evin eşyaları, aile ilişkileri, çalışma hayatı ve tarihsel çatışmalar gerçekçi ayrıntılarla kurulurken açıklanamayan olaylar da aynı anlatı düzleminde yer alabilir. Ayırt edici nokta yalnız ne olduğunda değil, anlatıcının bunu nasıl aktardığındadır.
Christopher Warnes ve Kim Anderson Sasser’ın tanımında, doğaüstü olanın doğal karşılanması öne çıkar. Bu yüzden bir romanda hayalet bulunması tek başına yeterli bir ölçüt değildir: Anlatı bu varlığı çözülmesi gereken bir istisna olarak mı sunuyor, yoksa yaşanan dünyanın parçası olarak mı kabul ediyor? [1]
Büyülü gerçekçilik çoğu kez bir akım adı olarak kullanılsa da sınırları belirli, bütün yazarların ortak bir bildirgeye bağlı olduğu tek bir topluluk değildir. Anlatım tarzı, anlatı biçimi ve kimi çalışmalarda tür olarak da tanımlanır. Bu sayfa kavrama genel bir giriş sunar; eserlerin finalini veya sürprizlerini açıklamaz.
Büyülü Gerçekçilik Nasıl Ortaya Çıktı?
Terimin tarihi edebiyattan önce resim eleştirisine uzanır. Alman sanat eleştirmeni Franz Roh, 1925’te büyülü gerçekçilik ifadesini resim bağlamında kullandı. Bu ilk kullanım ile daha sonra romanlar için kullanılan anlamı bütünüyle aynı saymamak gerekir. Sözcüğün yolculuğu, değişmeden aktarılan tek bir tanımın tarihi değildir. [2]
Alejo Carpentier’in 1949 tarihli metninde geliştirdiği lo real maravilloso, Latin Amerika ve Karayipler’deki olağanüstü gerçeklik tartışmasının önemli duraklarındandır. Roh’un kavramı ile Carpentier’in yaklaşımı ilişkilidir, ancak birebir eşanlamlı değildir. Büyülü gerçekçiliği yalnız bir kişinin icadı gibi anlatmak, farklı düşünsel ve kültürel kaynakları siler. [2]
Büyülü Gerçekçilik Yalnız Latin Amerika’ya mı Aittir?
Latin Amerika edebiyatı kavramın yaygınlaşmasında belirleyicidir; fakat sınırını oluşturmaz. Zamora ve Faris’in derlemesi, Gabriel García Márquez’in yanında Toni Morrison, Salman Rushdie, Günter Grass ve Kōbō Abe gibi farklı edebiyatlardan yazarları da bu tartışmaya katar. Bu isimleri aynılaştırmak yerine, benzer anlatı imkânlarının farklı tarihsel deneyimlerde nasıl kullanıldığını düşünmek gerekir. [2]
Büyülü Gerçekçiliğin Anlatım Özellikleri Nelerdir?
İlk özellik, olağan ile olağanüstü arasındaki anlatım tonunun her zaman keskin biçimde değişmemesidir. Anlatıcı açıklanamayan bir olayın ardından okura mutlaka bilimsel açıklama sunmaz. Böylece okurun gerçeklik ölçütü ile anlatılan dünyanın kabul ettiği ölçüt arasında bir mesafe açılabilir. [1]
İkinci özellik, somut dünyanın ortadan kalkmamasıdır. Evler, sokaklar, para, emek ve toplumsal ilişkiler önemini korur. Cambridge’deki “Realism and the Novel” bölümü bu birlikteliği gerçekçi anlatı çerçevesi içinde fantastik unsurların bulunmasıyla açıklar. Olağanüstü ayrıntıyı çevresindeki gündelik ilişkilerden ayırmak, metnin yaptığı işi eksik okumamıza yol açabilir. [3]
Bir okuma yöntemi olarak şu üç soruyu birlikte kullanabiliriz: Olayı kim olağan karşılıyor? Kim buna inanılmasını istemiyor? Anlatıcı hangi açıklamayı vermeyi gereksiz buluyor? Bunlar bir esere etiket yapıştırmak için hazırlanmış testler değil; anlatının gerçeklik konusunda kime söz verdiğini araştırmanın yollarıdır.
Büyülü Gerçekçilik ile Fantastik Edebiyat Aynı mı?
İki alan olağanüstü unsurları paylaşabilir; ancak yalnız ortak motiflere bakarak aynı olduklarını söyleyemeyiz. Büyülü gerçekçilik için yararlı başlangıç noktası, olağanüstünün gündelik ve tarihsel dünyanın içine nasıl yerleştiğidir. Anlatının okurdan açıklama beklemesini mi, belirsizlik içinde kalmasını mı, yoksa olayı kabul etmesini mi istediğine bakmak gerekir. [1]
Burada katı bir karşıtlık kurmak da yanıltır. “Fantastik edebiyat daima başka bir dünyada geçer” veya “büyülü gerçekçilikte kimse hiçbir şeye şaşırmaz” gibi formüller her metne uygulanamaz. Karşılaştırmayı tek bir nesneye değil, anlatımın bütününe dayandırmak daha verimlidir.
Büyülü Gerçekçilik Tarihi ve Toplumsal Hayatı Nasıl Anlatır?
Bu anlatım biçimi gerçeklikten kaçış olarak okunmak zorunda değildir. Rushdie’nin Geceyarısı Çocukları üzerine Cambridge’deki değerlendirme, kişisel anlatı ile Hindistan tarihinin birlikte kurulmasına dikkat çeker. Bireyin hayatıyla ülkenin geçmişi arasındaki bağ, olağanüstü unsurlar aracılığıyla da tartışılabilir. [3]
Bununla birlikte büyülü gerçekçilik kendiliğinden eleştirel veya özgürleştirici değildir. Aynı akademik bölüm, farklı toplumların okura yalnız egzotik bir gösteri olarak sunulması riskini de tartışır. Edebizihin açısından sorulacak soru şudur: Olağanüstü olan, kimin deneyimini görünür kılıyor; kimin yaşadığı şiddeti seyredilecek bir tuhaflığa dönüştürüyor? [3]
Büyülü Gerçekçilik İçin Nereden Okumaya Başlanır?
Tek bir zorunlu başlangıç kitabı yok. Aşağıdaki yollar bir önem sıralaması değil, farklı okuma ilgilerine göre hazırlanmış Edebizihin önerileridir. Bir yazarın bu tartışmada yer alması, bütün eserlerinin aynı biçimde sınıflandırılması gerektiği anlamına gelmez.
Gabriel García Márquez: Latin Amerika edebiyatının bu tartışmadaki yerini araştırmak için temel isimlerden biridir. Nobel’in ödül gerekçesi de onun anlatılarında fantastik olanla gerçekçi olanın birlikte kuruluşunu vurgular. Okurken olağanüstü ayrıntıların toplumsal hayatla bağını takip edebilirsiniz. [4]
Salman Rushdie — Geceyarısı Çocukları: Kişisel hayatın ülke tarihiyle birlikte anlatılması ilginizi çekiyorsa bir sonraki durak olabilir. Burada okuma sorusu, tarihsel bilgiyi bulmaktan fazlasıdır: Anlatıcının kendini tarihin neresine yerleştirdiğine bakın. [3]
Toni Morrison — Sevilen (Beloved): Köleliğin geçmişte bitmiş bir olay gibi kapatılamamasını, hafıza ve ev hayatı üzerinden düşünmek isteyen okurlar için bir başka yol açar. Yayınevinin tanıtımı, romanın tarihsel şiddet ve geçmişin sürmesiyle ilişkisini öne çıkarır. Bu öneri, Morrison’ın eserini yalnız tek bir edebiyat etiketiyle açıklamak anlamına gelmez. [5]
Isabel Allende — Ruhlar Evi: Aile kuşakları, gündelik yaşam ve siyasal değişim arasındaki ilişkiyle ilgilenen okurlar için dosyamızdaki örnek eserdir. Romanın büyülü gerçekçiliğini ayrıntılı inceleyen destek yazısı, bu genel kavram sayfasından ayrı bir yakın okuma sunar. [6]
Ruhlar Evi’nde büyülü gerçekçilik: esere odaklanan incelemeye geçin.
Büyülü Gerçekçilik Okurken Zihinde Kalacak Soru
Bir metin bize yalnız başka türlü olaylar anlatmaz; hangi olayları mümkün, hangi tanıklıkları inanılır bulduğumuzu da sorgulatabilir. Okurken her olağanüstü ayrıntıya hemen bir simge karşılığı bulmak yerine, o ayrıntı çıkarıldığında kimin sesinin veya hangi ilişkinin eksileceğini sorun. Kavramın işe yaradığı yer, kitabın üzerine bir etiket koyduğu değil, yeniden bakılacak bir ayrıntı gösterdiği yerdir.
Kaynaklar ve Okuma Notu
[4] Nobel Prize, 1982 Edebiyat Ödülü gerekçesi.
[5] Penguin Random House, Toni Morrison — Beloved: yayınevi tanıtımı.
[6] Isabel Allende, Ruhlar Evi: yazarın resmî sitesindeki eser tanıtımı.
