Bir insan yaptığı iyilikleri sayarken başkasına verdiği zararı da sayar mı? Kendini çalışkan, sorumlu ve ailesi için fedakâr gören birinin hesabına, çevresindekilerin korkusu nasıl girer?

Esteban Trueba’yı tartışırken yalnız öfkesine bakmak yeterli değil. Öfkesini kullanabilmesini sağlayan konumuna ve ardından kendi davranışını hangi sözcüklerle açıkladığına da bakmak gerekiyor.

Spoiler sınırı: İlk bölüm karakterin genel konumuyla sınırlıdır. Aile içi ve cinsel şiddet, ileri olaylar ve anlatıdaki sorumluluk meselesi açık uyarıdan sonra ele alınır.

Esteban Trueba Kimdir? Spoilersız Karakter Çerçevesi

Allende’nin resmî tanıtımı Esteban’ı toprak edinme tutkusu ve Clara’ya sahip olma isteğiyle tanımlar. [K02] Bu iki arzu arasında kurulabilecek ilişki, karakter analizimizin başlangıcıdır: İnsanlarla kurulan bağlar ne zaman mülkiyet mantığıyla düşünülmeye başlar?

Sahip olunan bir şeyi korumak, onun geleceği hakkında karar vermek anlamına gelebilir. Aynı mantık bir insana taşındığında ise koruma ile denetimin sınırı belirsizleşir. Karşınızdakinin iyiliğini istemek, onun yerine karar verme hakkını kendiliğinden sağlamaz. Ama otorite çoğu zaman kendisini tam bu hak üzerinden meşrulaştırır.

Esteban’ı yalnız kötü bir kişiliğe indirgemek, okurun kendisini ondan rahatça ayırmasına izin verir. Daha rahatsız edici soru şudur: Bir davranış hangi yaygın gerekçelerle kabul edilebilir hâle gelir? “Ben olmasaydım ne yapardınız?” cümlesi, yapılan bir katkının hatırlatılması da olabilir; karşı çıkmayı imkânsızlaştıran bir borç çıkarma biçimi de.

Esteban Trueba’nın İktidarını Okumak İçin Üç Ayrım

İlk ayrım, bir işi yapmakla o işte payı olan herkesin hayatı üzerinde hak kazanmak arasındadır. Emek verdiğini söyleyen kişi, başkalarının emeğini hangi ölçüyle görüyor?

İkincisi, bir davranışın gerekçesiyle sonucudur. Niyetin iyi olduğunu söylemek, davranışın zararını ortadan kaldırmaz. Üçüncüsü, sevgiyle itaattir. Bir yakınlık ancak karşı çıkılmadığında sürüyorsa, o yakınlığın koşullarını da incelemek gerekir.

Bu ayrımlar Esteban’a bir tanı koymaz. Edebî karakteri klinik bir etiketle açıklamadan, somut ilişki biçimlerini değerlendirmemize yardım eder. Başka destek yazılarında incelenen tarihsel bağlamı da burada tek bir kişinin mizacına indirgememiş oluruz.

SPOILER UYARISI — Esteban Trueba’nın Şiddeti ve Sorumluluğu

Aşağıdaki bölüm cinsel şiddet, aile içi şiddet ve ilerleyen siyasal olayları açıklar. İlgili olaylar belirtilen akademik çalışmalar üzerinden değerlendirilir. Türkçe tam baskıyla satır düzeyinde karşılaştırma yapılmadığından baskıya bağlı alıntı veya sayfa numarası verilmez.

Ruhlar Evi’nde Las Tres Marías Nasıl Bir İktidar Alanıdır?

Smith’in çalışmasında aktarılan örnekte Esteban, Las Tres Marías’ın gelişimini iyi bir patrón olduğunun kanıtı olarak sunar; aynı inceleme bu kendilik anlatısını köylü kadınlara uyguladığı şiddetle yan yana getirir. [K06]

Bu karşılaştırma için “iyi işler de yaptı” demek yeterli bir cevap değildir. İki tür hesabın birbirinin yerine kullanılıp kullanılamayacağını sormamız gerekir. Bir mülkün verimini artırmak, orada yaşayanların rızasını temsil eder mi? Ekonomik bir sonuç, başka birinin bedenine müdahalenin hesabını kapatabilir mi?

Edebizihin’in burada önerdiği okuma, Esteban’ın kendini yalnız yalan söyleyerek savunmadığıdır. Gerçek saydığı başarıları, cevap vermesi gereken başka soruların yerine koyuyor olabilir. Bu, savunmayı daha karmaşık kılar. Okur her iddiayı bütünüyle reddetmeden, o iddianın neden şimdi ileri sürüldüğünü sorabilir.

Alternatif okuma, dönemin toplumsal düzenini hesaba katmamızı ister. Bu gereklidir; fakat yaygınlıkla haklılığı karıştırmamak koşuluyla. Bir davranışın hangi kurumlarla mümkün olduğunu açıklamak, onu kaçınılmaz veya sorumluluktan muaf saymak değildir.

Ruhlar Evi’nde Esteban’ın Öfkesi Nasıl Değerlendirilmeli?

Jangada’daki çalışma Esteban’ın Clara’ya yönelik şiddetini, karakterin kendi söylemleri ve toplumsal cinsiyet rolleri üzerinden inceler. [K08] Bu yaklaşım, tek bir öfke anına odaklanmak yerine davranışın öncesindeki hak iddiasını düşünmemizi sağlar.

Öfke bir duygudur; öfkenin başkalarının hayatını düzenleyebilmesi ise ilişkisel bir güç gerektirir. Herkes öfkelenebilir, ama herkes öfkesini sonuçsuz kalacak biçimde başkasına yöneltemez. Bu nedenle karakter analizinde duygunun yoğunluğunu anlatmak kadar, karşısındakinin hangi seçeneklere sahip olduğunu da sormak gerekir.

“Çok sevdiği için” açıklaması özellikle yetersizdir. Sevginin yoğunluğu, bir başkasının bağımsızlığını ortadan kaldırmak için gerekçe olamaz. Bir kişinin ilişkiyi kaybetme korkusunu anlamamız, ilişkiyi zorla sürdürmesini kabul etmemizi gerektirmez.

Ruhlar Evi’nde Esteban’ın Siyasal Gücünün Sınırları Neler?

Candido’nun incelemesi, Alba’nın götürüldüğü sahnede Esteban’ın siyasal nüfuzunun onu korumaya yetmemesine dikkat çeker. [K07] Buradaki kırılma yalnız güçlü bir adamın güçsüzleşmesi değildir. Kuralın herkese uygulanmasını isteyen kişinin, kendi yakınını o kuralın dışında tutabileceği varsayımı çöker.

Bir düzeni başkalarına uygulanırken desteklemekle kendi evine geldiğinde tanımak arasında büyük bir mesafe olabilir. Edebî açıdan önemli olan, okurun yalnız acıma duygusuna yöneltilip yöneltilmediğidir. Esteban’ın korkusuna yaklaşırken, daha önce aynı gücün karşısında kalmış insanların korkusunu unutmamalıyız.

Öte yandan bir karakterin sonradan yaşadığı kırılmanın hiçbir değeri olmadığını söylemek de anlatının güçlüğünü azaltır. İnsan değişebilir; fakat değişme imkânı, önceki davranışlarının kaydını silmez. Anlamakla aklamak arasında tutulması gereken ayrım budur.

Esteban Trueba’nın Sonraki Davranışları Geçmişi Telafi Eder mi?

Bu soruya bir ahlak puanı hesaplayarak cevap veremeyiz. İyi ve kötü davranışları toplayıp birbirinden çıkarmak, farklı insanların uğradığı zararı tek bir hesapta eritmek olur. Birine yardım etmek, başka birine verilmiş zararın onun adına affedilmesini sağlamaz.

Burada daha kullanışlı ölçüt, sorumluluğun kabul edilip edilmediğidir. Karakter yalnız kendisini daha iyi hissetmek mi istiyor, yoksa başkasının anlattığı geçmişe de yer açabiliyor mu? Bu soru, kişinin duygusal dönüşümüyle başkalarının adalet talebini birbirine karıştırmamamızı sağlar.

Esteban’ın roman içindeki ağırlığı, okurun onun her gerekçesine inanmasını gerektirmez. Bir karakteri uzun süre dinlemek, onun hakkında karar vermeyi erteleyebilir; fakat zararı görünmez kılmak zorunda değildir. Yakınlık, eleştiriyi zayıflatabildiği gibi daha kesin bir hâle de getirebilir.

Ruhlar Evi’nden gündelik hayata taşınabilecek soru, çevremizde Esteban’a benzeyen birini bulmakla sınırlı kalmamalı. Daha zor olan, kendi katkılarımızı başkasının itirazını susturacak bir borca dönüştürüp dönüştürmediğimize bakmak.

İlgili Okumalar

Dosyaya dön: Ruhlar Evi: Aile, Hafıza ve Uyarlamalar · Ruhlar Evi kitap bilgileri

Ruhlar Evi İncelemesi: Bir Ailenin Geçmişi Kime Aittir?

Ruhlar Evi’nde Clara, Blanca ve Alba: Kadın Kuşakları Ne Değiştiriyor?

Ruhlar Evi ve Şili Tarihi: Kurmaca ile Gerçek Nerede Ayrılır?

Ruhlar Evi’nin Sonu ve Anlatıcısı: Geçmişi Kim Yazıyor?

Kaynaklar ve Okuma Notu

K02 — Isabel Allende — roman tanıtımı

K06 — Kathryn M. Smith — kadın anlatımı ve tarih

K07 — Evandro Figueiredo Candido — diktatörlük ve tanıklık

K08 — Souza, Demarchi ve Lopes — Esteban ve toplumsal cinsiyet, makale özeti

Bu inceleme, izinli metin kesitleri ve belirtilen araştırma kaynaklarına dayanır. Edebizihin’in yorumları, yazarın beyanı veya akademik uzlaşma olarak sunulmaz. Kaynakların tam metin ya da özet olarak kullanıldığı, ilgili kayıtlarda belirtilmiştir.