Batılılaşma Hastalığı’nı “Batı karşıtı bir manifesto” diye okumak anlaşılırdır. Al-i Ahmed’in dili serttir; kültürel taklidi, tüketim alışkanlıklarını, entelektüel bağımlılığı ve Batı merkezli üstünlük iddialarını açıkça hedef alır.

Metin aynı anda başka bir şey daha söyler: bağımlı toplum makinenin yapısını öğrenmeli, üretim bilgisini edinmeli ve teknik kapasite kurmalıdır. Eleştirinin hedefi bu nedenle yalnız dışarıdaki bir coğrafya değildir.

Asıl gerilim burada başlar. Al-i Ahmed karşı çıktığı dünyanın bilgisini bütünüyle reddetmez; o bilgi karşısında yalnız tüketici ve taklitçi kalmayı reddeder.

Al-i Ahmed’in “Batı”sı gerçekten neresi?

Metindeki Batı yalnız Avrupa haritası değildir. Üretim gücünün, teknik bilginin, ekonomik üstünlüğün ve bilgi otoritesinin yoğunlaştığı merkezleri ifade eden daha geniş bir ilişki kategorisidir.

Bu nedenle bir toplum Batılı ürünleri kullanmadan da bağımlı olabilir; aynı şekilde dışarıdan gelen bilgiyi kullanmak otomatik olarak gharbzadegi anlamına gelmez. Belirleyici olan, ilişkinin tek yönlü olup olmadığıdır.

Sorun köken değil, iktidar ve üretim ilişkisidir: Kim üretiyor, kim yalnız satın alıyor; kim kavram kuruyor, kim kendisini başkasının kavramlarıyla açıklamak zorunda kalıyor?

“Anti-Batı” etiketi neyi doğru yakalıyor?

Etiket, metnin polemik tonunu ve kültürel özerklik arzusunu görmezden gelmemizi engeller. Al-i Ahmed taklitçi tüketimden, Batı’ya yönelmiş statü arzusundan ve kendi toplumunu aşağıdan gören entelektüel tavırdan açıkça rahatsızdır.

Yerel tarih, İslami-İranî kültürel süreklilik ve “otantik” olanın korunması metinde gerçek bir normatif ağırlık taşır. Kitabın anti-Batı ve nativist damarını tamamen silmek, metni olduğundan daha rahat ve çağdaş göstermek olur.

Peki bu etiket neyi kaçırıyor?

Eğer sorun yalnız Batı’yla temas olsaydı çözüm ilişkiyi kesmek olurdu. Oysa Al-i Ahmed teknoloji ve üretim bilgisinin edinilmesini zorunlu görür. Bağımsızlık, dünyadan çekilmek değil, dünyayla kurulan ilişkinin yönünü değiştirmektir.

Gharbzadegi’yi yalnız nativizm ya da kültürel otantiklik arayışı olarak okumak eksik kalır. Metindeki öfke aynı zamanda sömürgeci kapitalizm, ırksallaştırılmış dünya düzeni ve Eurocentrik bilgi üretimiyle kurulan eşitsiz ilişkilere yönelir.

Bu okuma, metnin kültürel öfkesinin arkasındaki maddi soruyu görünür tutar: bazı toplumlar yalnız ürün değil, bilgi ve değer ölçüsü de ihraç ederken bazıları neden kalıcı biçimde alıcı konumunda kalır?

Nativizm neden hâlâ güçlü bir eleştiri?

Al-i Ahmed’in “yerli”, “otantik” ve “sağlıklı” olana duyduğu özlem, kültürel özerklik talebini kolayca kültürel saflık talebine yaklaştırabilir. Dış tahakküme itiraz ederken içeride hangi kimliğin gerçek ve meşru olduğuna ilişkin dar bir ölçü kurulabilir.

Bu soru özellikle önemlidir çünkü hiçbir toplum tek bir gelenekten oluşmaz. Sınıf, cinsiyet, din, dil, şehir-kır deneyimi ve kuşak farkları “yerli kültür” denilen bütünlüğün içinde zaten çatışır.

Dolayısıyla Batı merkezli tek bir normu reddetmek, otomatik olarak daha çoğul bir iç düzen üretmez. Bir merkezden kaçarken başka bir merkez kurulabilir.

Yerel modernlik gerçekten bir çıkış yolu mu?

Ali Mirsepassi, Al-i Ahmed’in modernliği tümden reddetmekten çok İran-İslami bir çerçevede yeniden kurmaya çalıştığını vurgular. Bu yaklaşım, kitabı “geçmişe dönüş” çağrısından ayırır.

Fakat “yerel modernlik” ifadesi de sorunu çözmez; yalnız daha doğru yere taşır. Hangi yerellik? Kimin tarihi? Hangi gelenek korunacak, hangisi değiştirilecek? Dışarıdan alınan bilgi ne zaman yaratıcı tercümeye, ne zaman boyun eğen taklide dönüşür?

Al-i Ahmed’in metni bu soruların hepsine güvenli cevaplar vermez. Onu hâlâ ilginç kılan da biraz budur: çözümü kadar açtığı çelişkiler de düşünmeye devam eder.

Batı karşıtlığı mı, bağımlılık eleştirisi mi?

Batılılaşma Hastalığı bu iki başlıktan yalnız biri değildir. Metinde sert bir Batı karşıtlığı vardır; aynı zamanda teknoloji, üretim, sermaye ve bilgi üzerinden daha yapısal bir bağımlılık eleştirisi yürür.

Onu tek kelimelik etikete kapatmak yerine iki damarı birlikte görmek daha verimlidir. Al-i Ahmed karşı çıktığı dünyanın teknik kapasitesine ihtiyaç duyar; ihtiyaç duyduğu kapasiteyi kültürel teslimiyet üretmeden edinmek ister.

Kitabın düğümü sonunda tek bir soruda toplanır: Bir toplum başka bir uygarlığın bilgisini öğrenip araçlarını kullanırken, o uygarlığın kendi hakkındaki hükmünü de satın almak zorunda mıdır?

Genel çerçeve için ana incelemeye; bağımlılığın teknik boyutu için makine yazısına; kültürel ölçünün nasıl içselleştiğini görmek için taklit ve kimlik yazısına geçebilirsiniz.