Akakiy Akakiyeviç Neden Kopyalamaktan Mutlu? Bir Hayatın Tekrara Sığınması

Akakiy Akakiyeviç hakkında en kolay cümle şudur: Sıkıcı bir işi yapan, hayattan kopmuş, zavallı bir memurdur. Palto’nun kendisi ise bu cümleyi zorlaştırır. Çünkü Akakiy kopyalama işinden nefret etmez. Tam tersine, metin onun harfleri kopyalarken gerçek bir haz yaşadığını özellikle anlatır.

Bu ayrıntıyı atladığımızda Akakiy’i yalnız bürokrasinin ezdiği boş bir figüre dönüştürürüz. Oysa Gogol daha garip bir karakter kurar: dışarıdan tekdüze görünen tekrar, Akakiy’in içeride kurduğu güvenli ve anlamlı dünyadır.

Akakiy kopyalamayı neden seviyor?

Kopyalama ona sınırları belli bir görev verir. Ne icat etmesi, ne karar vermesi, ne de başka insanların belirsiz arzularını yönetmesi gerekir. Harfler gelir, o onları yeniden üretir. Bazı harfleri özellikle sevdiği bile belirtilir.

Bu sevgi küçümsenecek bir tuhaflık olarak kalmaz. Daha yaratıcı sayılabilecek bir görev verildiğinde yalnız başlık ve kişi kiplerini değiştirmesi gerekir; buna rağmen zorlanır, terler ve sonunda eski kopyalama işine dönmeyi ister.

Akakiy’in dünyasında tekrar başarısızlık değil, düzen demektir.

O hâlde bürokrasi onu hiç mi ezmiyor?

Elbette eziyor. Rütbe düzeni, meslektaşların aşağılaması ve yoksul ücret onun hayatını sınırlar. Fakat Edebi Zihin açısından önemli ayrım şu: Kurumun ona sunduğu işin anlamsızlığı ile Akakiy’in o işte bulduğu kişisel anlam aynı şey değildir.

Bu ayrım karakteri kurtarır. Akakiy yalnız sistemin kurbanı değildir; sistemin içinde kendi küçük estetik düzenini de kurar. Trajedi, bu düzenin dışındaki dünyaya çıktığında başlar.

Yeni palto tekrar dünyasına ne getiriyor?

Fark. Akakiy ilk kez aylar sonrasına ilişkin plan yapar. Ne kadar para biriktireceğini hesaplar, kumaş konuşur, terziyi ziyaret eder, renk ve astar düşünür. Gün artık sadece başka bir kopyalama günü değildir.

Metin bu hedefin onu daha canlı ve kararlı gösterdiğini vurgular. Hatta paltonun yakası için daha pahalı bir kürk düşüncesi, kopyalama sırasında dikkatini dağıtacak kadar güçlüdür. Akakiy’in en güvenli düzenine ilk kez arzu sızar.

Palto geldiği gün neden kopyalama yapmıyor?

Kutlama günü eve döndüğünde alışılmış biçimde kâğıtlarını çıkarıp çalışmaz. Dinlenir, sonra yeni paltosunu giyerek davete gider. Küçük görünen bu değişiklik yapısal olarak büyüktür: hayat ilk kez işin devamı olmaktan çıkar.

Akşam sokakları, ışıklı vitrinler ve kalabalık semtler ona yeni görünür. Bir resmin önünde durur; kısa bir anda bir kadının arkasından hızlanır ve sonra kendi davranışına şaşırır. Gogol burada romantik bir ‘uyanış’ yazmaz, ama Akakiy’in dünyasının sınırlarının genişlediğini hissettirir.

Bu genişleme neden aynı zamanda tehlikeli?

Çünkü fark, onu daha zengin bir hayata açarken daha kırılgan bir hayata da açar. Kopyalama dünyasında değer ölçüsü nettir; dışarıdaki sosyal dünyada ise görünüş, para, semt, rütbe ve tesadüf devreye girer.

Akakiy yeni paltoyla bu dünyaya ilk kez isteyerek girer ve aynı gece paltosu çalınır. Bu yüzden öyküyü ‘arzu cezalandırıldı’ diye okumak mümkündür ama tek yönlüdür. Daha güçlü okuma, arzu ile riskin aynı anda ortaya çıkmasıdır.

Akakiy’in gerçek trajedisi tekrar mı, fark mı?

Belki de hiçbiri tek başına değil. Tekrar ona güvenlik verir ama dünyasını daraltır. Fark ona gelecek, merak ve sosyal temas verir ama aynı zamanda yoksulluğunu ve korunmasızlığını görünür kılar.

Bernheimer’in işaret ettiği tekrar ve fark gerilimi burada özellikle verimlidir: palto Akakiy’e yalnız yeni bir görünüş değil, zamansal bir hayat getirir. Beklediği, planladığı, sonunda gerçekleşen ve sonra kaybedilen bir olay.

Akakiy neden ‘boş’ bir karakter değil?

Çünkü onun istemediği şeylerle değil, sevdiği şeylerle de tanımlanması gerekir. Harfleri, düzeni ve kopyalamayı sever. Sonra paltoyu düşünmeye başlar. Yani arzusu yok değildir; arzularının alanı çok dardır.

Palto’nun gücü, bu alanı bir süreliğine büyütmesidir. Akakiy’in hikâyesi böylece ‘yaşamayı bilmiyordu’ yargısından daha zor bir yere gelir: İnsan bazen küçük ve tekrarlı bir dünyada kendine gerçek bir huzur kurabilir. Peki dış dünya o huzurun dışına çıktığında ona ne sunar?

Tekrar, görünürlük, rütbe ve final arasındaki bu ilişkinin bütünü Palto’nun ana Edebi Zihin incelemesinde bir arada okunabilir.