Şvayk hakkında verilen her kesin hüküm, birkaç sayfa sonra kendisini şüpheli hâle getirir. Gerçekten aptal mıdır? Aptal rolü yapan çok zeki biri midir? Yoksa romanın bizi zorladığı yer tam da bu iki seçeneğin arasındaki bölge midir? Hašek karakterinin zihnine bir açıklama anahtarı bırakmaz; davranışlarını önümüze koyar ve hükmün güvenini sürekli bozar.
Şvayk bazen söyleneni gerçekten anlamıyor gibi görünür. Bazen de otorite figürünün cümlesindeki saçmalığı, ona tek kelimeyle karşı çıkmadan görünür hâle getirecek kadar isabetli davranır. Okur onu tam yakaladığını düşündüğünde karakter yeniden kayar. Şvayk’ın asıl gücü belki de zekâsını saklaması değil, zekâ ile aptallık arasındaki sınırı kullanılamaz hâle getirmesidir.
Otorite neden Şvayk’ı sınıflandırmak zorunda?
Askerî kurum yalnız emir vermez; insanları yönetilebilir kategorilere ayırır. Sağlıklı ya da hasta, askerliğe uygun ya da uygunsuz, sadık ya da hain, aklı başında ya da yetersiz. Bu sınıflandırmalar betimleme değildir; insanın başına bundan sonra ne geleceğini belirleyen idari kararlardır.
Şvayk bu mekanizmanın önüne çözülemeyen bir dosya gibi gelir. “Aptal” sayılırsa davranışına bilinçli niyet atfetmek zorlaşır; “kurnaz” sayılırsa bunu kanıtlamak gerekir. Sistem onun ne yaptığını görür, fakat neden yaptığını sabitleyemez. Yönetimin krizi tam da burada başlar: davranış kayıt altına alınabilir, niyet edilemez.
‘Gizli dâhi’ okuması neden eksik?
Şvayk’ı gizli bir deha ilan etmek okura rahatlatıcı bir çözüm sunar: Her şeyi anlıyor, herkesi kandırıyor ve bütün saçmalığı bilinçli biçimde yönetiyor. Ne var ki bu yorum, romanın en üretken belirsizliğini ortadan kaldırır ve Şvayk’ı sıradan bir hilekâra dönüştürme riski taşır.
Daha rahatsız edici ihtimal şudur: Şvayk bazı anlarda gerçekten saf olabilir ve yine de sistem için yıkıcı sonuçlar üretebilir. Etkinin mutlaka büyük bir stratejiden doğması gerekmez. Hašek böylece zekâ ile güç arasındaki kolay bağı da bozar; bazen bir düzeni işlemez hâle getiren şey karşısındaki üstün akıl değil, düzenin kendi katılığıdır.
Dil neden bu soruyu daha da zorlaştırıyor?
Peter Steiner, Şvayk’ın konuşmasını Grice’ın gündelik iletişimi açıklamak için kullandığı işbirliği ilkesi ve konuşma maksimleri üzerinden okur. Şvayk diyaloğa katılmayı reddetmez; fakat bilgi miktarı, ilgililik ve yön bakımından konuşmayı sürekli taşırır. Sorun susması değil, fazlasıyla konuşmasıdır.
Bu yüzden karşısındaki kişi hiçbir zaman emin olamaz: Şvayk gerçekten mi anlamıyor, yoksa anladığı şeyi bilerek mi başka bir yöne sürüklüyor? Dil karakterin içini açmak yerine yeni bir perde kurar. Şvayk’ın psikolojisi açıklığa kavuşmadıkça otoritenin ona vereceği doğru tepki de belirsizleşir.
Belirsizlik bir savunma biçimi olabilir mi?
Açık isyanın kurumsal karşılığı hazırdır. Otorite kendisini reddedeni düşman olarak adlandırabilir, suçunu tarif edebilir ve ceza mekanizmasını çalıştırabilir. Şvayk ise çoğu zaman “hayır” demez. Hatta bazen rahatsız edici ölçüde hevesli bir “evet” üretir.
Tam da bu nedenle cezalandırma dili karışır. Emri yerine getiren bir asker neden suçludur? Emri yanlış mı anlamıştır, yoksa fazla mı doğru anlamıştır? Şvayk’ın bulunduğu gri alan, otoriteyi yalnız komik duruma düşürmez; niyet ile davranış arasındaki farkı ölçmeye çalışan bütün idari mantığı açığa çıkarır.
Şvayk’ın cevabı neden verilmemeli?
Şvayk’ın zihninin içine girip son hükmü vermek, romanın okurla kurduğu en önemli gerilimi bitirir. Hašek karakterini açıklamaktan çok gözlemlenebilir kılar. Biz onun sözlerini ve sonuçlarını görürüz; fakat bunların arkasına tek bir güvenilir niyet yerleştiremeyiz.
Bu yüzden asıl soru “Şvayk aslında nedir?” değildir. Daha zor soru şudur: Bir kurum bir insanı yönetebilmek için önce onu tanımlamak zorundaysa, tanımlanamayan biri neden bu kadar tehlikeli olur? Şvayk’ın zaferi belki de herkesten daha zeki olması değil; otoritenin onsuz yapamadığı kesinliği ona vermemesidir.
Şvayk’ın sınıflandırılamazlığını bütün romanın emir ve bürokrasi yapısı içinde görmek için Aslan Asker Şvayk ana incelemesine dönebilir; ardından literal itaatin neden sabotaj gibi çalışabildiğine geçerek dosyanın başka bir damarını izleyebilirsiniz.
