Kundera’da Kitsch Nedir? Varolmanın Dayanılmaz Hafifliği’nde İkinci Gözyaşı

Varolmanın Dayanılmaz Hafifliği’nde ‘kitsch’ yalnız kötü zevkin, süslü duygusallığın ya da ucuz sanatın adı değildir. Milan Kundera kavramı çok daha geniş bir alana taşır: İnsan varoluşunun rahatsız edici, çelişkili ve kabul edilmesi zor taraflarını görüntüden çıkarıp geriye yalnız herkesin onaylayabileceği temiz bir duygu bırakma arzusu.

Bu yüzden kitsch romanda hem estetik hem politik bir kavramdır. Bir resim, bir aile görüntüsü, bir siyasi yürüyüş ya da bir ulusal hikâye; hepsi karmaşıklığı silip tek bir ortak duyguyu zorunlu hâle getirdiğinde kitsch’e yaklaşabilir.

Kitsch ne demek?

Gündelik kullanımda kitsch çoğu zaman aşırı duygusal, zevksiz ya da yapay sanat için kullanılır. Kundera ise bu tanımı yetersiz bulur. Onun için asıl mesele, hayatın istenmeyen taraflarını görmezden gelerek kusursuz bir dünya görüntüsü üretme isteğidir.

Bu temiz görüntüde ölüm, bedenin rahatsız edici gerçekliği, çelişki, bireysel kuşku ve uygunsuz ayrıntılar mümkün olduğunca dışarıda kalır. Geriye insanın ‘olması gerektiğine’ inandığı bir hayat resmi kalır.

Bu yüzden kitsch yalnızca estetik bir hata değildir; hangi gerçeklerin görünür kalacağına ilişkin bir seçme ve dışlama biçimidir.

‘İkinci gözyaşı’ ne anlama geliyor?

Kundera kitsch’in işleyişini iki aşamalı bir duygulanımla açıklar. İlk tepki, güzel ya da dokunaklı bir görüntü karşısında doğrudan hissedilen duygudur. İkinci tepki ise yalnız görüntüye değil, o görüntü karşısında herkesle birlikte duygulanıyor olma fikrine yönelir.

Kritik dönüş burada yaşanır. Duygunun nesnesinden çok, ortak duygunun kendisi haz vermeye başlar. Kişi yalnız ‘bu güzel’ demez; ‘hepimizin bunu güzel bulması ne güzel’ demeye yaklaşır.

John Bayley’nin çağdaş değerlendirmesi de Kundera’nın ikinci tepkiyi propaganda ve ortak duygu üretiminin kullanılabilir zemini hâline getirdiğini vurgular. Kitsch, tam bu noktada özel duygudan toplumsal onaya geçer.

Kitsch neden politik bir mesele?

Çünkü ortak duygunun zorunlu hâle gelmesi, farklı tepkinin giderek şüpheli görünmesine yol açar. Bir toplumda herkes aynı görüntü karşısında aynı biçimde sevinmeli, üzülmeli ya da gururlanmalıysa, duygusal birlik politik sadakatin göstergesine dönüşebilir.

Totaliter estetik bu nedenle yalnız sloganlarla çalışmaz. Mutlu aile, coşkulu kalabalık, kahraman işçi, temiz gelecek ve ortak sevinç gibi görüntüler; hayattaki çelişkileri ortadan kaldırıp tek bir kabul edilebilir duygu üretmeye yarar.

Kundera’nın kitsch eleştirisinin sertliği burada yatar: Sorun insanların birlikte duygulanması değil, bu ortak duygunun gerçekliğin bütününü temsil ettiği iddiasıdır.

Sabina neden kitsch’in düşmanı?

Sabina’nın sanatsal ve kişisel hayatı hazır anlamlara karşı itirazla şekillenir. Bir resmin, bir ülkenin, bir sürgünün ya da bir ilişkinin tek ve doğru yorumuna indirgenmek istemez.

Özellikle sürgünde kendisine verilen hazır politik kimlik onu rahatsız eder. Cambridge’de yayımlanan bir çalışma, Sabina’nın diasporada kendisine ‘acı çekmiş, mücadele eden sanatçı’ biçiminde hazır bir kimlik giydirilmesine itirazını kitsch ve kimlik dayatmasıyla birlikte okur.

Sabina’nın ihanet ve özgürlük anlayışını ayrı yazıda daha ayrıntılı inceliyoruz.

Franz neden kitsch’e Sabina’dan daha yakın?

Franz büyük fikirlerin, ortak mücadelelerin ve insanlığın aynı yönde hareket ettiği görüntülerin duygusal gücüne daha açıktır. Politik yürüyüşler ve ortak ahlaki jestler onun için yalnız gösteri değil, hayatın bireysel sınırlarını aşma ihtimalidir.

Sabina ise aynı görüntüde farklı bir tehlike görür: bireyin kaybolması, duygunun standartlaşması ve herkesin aynı şeyi hissetmesi gerektiği baskısı.

Bu iki farklı sözlüğü karakterler yazısında Tomas ve Tereza’yla birlikte karşılaştırabilirsiniz.

Kitsch ile totalitarizm arasındaki bağ ne?

Kundera totalitarizmi yalnız devlet baskısı olarak düşünmez; aynı zamanda görünür dünyanın düzenlenmesi olarak ele alır. Hangi geçmişin hatırlanacağı, hangi görüntünün mutluluğu temsil edeceği ve hangi duygunun kabul edilebilir olacağı politik alanın parçasıdır.

Kitsch bu düzenleme için elverişlidir çünkü çatışmayı siler. Ölüm, dışkı, başarısızlık, kararsızlık, erotik çelişki ve bireysel huzursuzluk gibi unsurlar ortak mutluluk görüntüsünü bozar.

İdeal görüntü ne kadar kusursuzlaşırsa, onun dışında kalan hayat o kadar rahatsız edici görünmeye başlayabilir. Böylece estetik saflık, politik dışlamaya dönüşme potansiyeli taşır.

Prag Baharı ve işgal bağlamında kitsch neden önemli?

Romanın 1968 Prag Baharı ve ardından gelen işgal bağlamı, kitsch tartışmasına tarihsel bir zemin verir. Devletin resmi anlatısı ile insanların yaşadığı gerçeklik arasındaki fark büyüdüğünde görüntülerin ve sloganların neyi sakladığı daha görünür olur.

Tereza’nın işgal günlerinde çektiği fotoğraflar bu açıdan önemlidir. Fotoğraf, resmi görüntünün dışında kalan somut hayatı kaydetme çabasıdır: korku, tanklar, bedenler ve gündelik direniş.

1968 Prag Baharı’nın romanın özel hayatına nasıl girdiğini tarihsel bağlam yazısında sürdürüyoruz.

Kitsch yalnız politik propaganda mı?

Hayır. Kundera’nın kavramı güçlü kılan şey, kitsch’i yalnız rejimlere bırakmamasıdır. Aile, aşk, çocukluk, vatan, doğa ve mutluluk gibi gündelik imgeler de aşırı temiz ve tek anlamlı hâle geldiklerinde aynı mekanizmayı taşıyabilir.

İnsan sevdiği şeyler hakkında da kitsch üretebilir. Bir ilişkiyi yalnız güzel anlardan, bir aileyi yalnız birlik görüntüsünden ya da bir ülkeyi yalnız gurur verici hatıralardan ibaret görmek; rahatsız edici olanı çerçevenin dışına iter.

Bu nedenle kitsch başkasının problemi değildir. Roman, onu insanın dünyayı yaşanabilir kılmak için başvurduğu temel savunmalardan biri olarak düşünür.

Sabina kitsch’ten tamamen kurtulabiliyor mu?

Kundera Sabina’ya bile tam bir kaçış imkânı vermez. Sabina hazır duygusal imgelerden kuşkulanır; fakat geçmiş, ev, kayıp ve aidiyet görüntülerinin etkisinden bütünüyle bağımsız değildir.

Bu ayrıntı önemlidir çünkü roman kitsch karşıtlığını yeni bir saflık ideolojisine dönüştürmez. ‘Ben kitsch’ten tamamen özgürüm’ iddiasının kendisi bile yeni bir poz ve hazır kimlik hâline gelebilir.

Kundera’nın ironisi tam burada çalışır: Kitsch’i teşhis edebiliriz ama insanın ortak anlam ve duygusal düzen ihtiyacını tümüyle ortadan kaldıramayız.

Kitsch romanın hafiflik-ağırlık sorusuna nasıl bağlanıyor?

Kitsch, hayatın ağırlığını azaltmanın bir yolu gibi çalışabilir. Ölüm, çelişki, beden ve suçluluk görüntüden çıkarıldığında dünya daha temiz, daha anlaşılır ve daha kolay taşınır görünür.

Fakat bu hafiflik gerçeğin bir bölümünü kaybetme pahasına elde edilir. Romanın genel yapısında olduğu gibi burada da kolaylık ile hakikat arasında gerilim oluşur.

Edebî Zihin açısından kitsch’in asıl sorusu şudur: Hayatı dayanılır hâle getirmek için ne kadarını görmezden geliyoruz ve ortak duygularımız bizi birbirimize yaklaştırırken hangi gerçekleri görünmez kılıyor?

Varolmanın Dayanılmaz Hafifliği Ne Anlatıyor? ana incelemesine dönün.