Bir Başka Doğuş Ne Anlatıyor? Furuğ Ferruhzad’ın Şiirindeki Kırılma

Bir şairin “yeniden doğduğunu” söylemek kolaydır. Yeni bir kitap yayımlar, dili değişir, başka bir döneme girer; edebiyat tarihi de yıllar sonra bu değişimi birkaç cümleyle adlandırır. Furuğ Ferruhzad söz konusu olduğunda ise Bir Başka Doğuş başlığı bundan daha ağır bir anlam taşır. Çünkü değişen yalnızca şiirlerin konusu değildir. Şairin kendisine, aşka, bedene, doğaya ve yaşadığı dünyaya bakışıyla birlikte şiirin kuruluş biçimi de değişmektedir.

1959 ile 1963 arasında kaleme alınan 35 şiiri bir araya getiren Bir Başka Doğuş, Furuğ Ferruhzad’ın dördüncü şiir kitabıdır. 1964’te yayımlanan eser, hem Furuğ’un kendi şiir serüveninde hem de modern İran şiiri içinde bir dönüm noktası olarak değerlendirilir. Eleştirmenlerin Esir, Duvar ve İsyan ile başlayan ilk dönemi; Bir Başka Doğuş ve ardından gelen şiirlerden ayırması da bu kırılmayla ilgilidir.

Fakat bu ayrımı yalnızca “ilk şiirleri daha kişiseldi, sonrakiler daha olgundu” diyerek açıklamak, asıl değişimi kaçırır.

Bir Başka Doğuş’ta yeniden doğan şey, her şeyden önce şiirsel bakıştır.

Bir başka doğuş neyin doğuşu?

Furuğ’un ilk dönem şiirlerinde konuşan ses çoğu zaman aşkın, arzunun, yalnızlığın, suçluluğun ya da sıkışmışlığın merkezindedir. Dünyayı büyük ölçüde kendi duygusal deneyiminin çevresinden görür. Kafes, duvar, tutsaklık ve isyan imgelerinin ilk kitaplarda böylesine görünür olması tesadüf değildir.

Bir Başka Doğuşta ise benlik ortadan kalkmaz. Tam tersine hâlâ güçlüdür. Fakat artık dünya yalnızca o benliğin çevresinde dönmez.

Şiirin içine sokak girer. Ağaç girer. Su, ateş, kuşlar, bahçeler, gece ve ölüm girer. Gündelik hayatın küçük hareketleri, çevredeki insanlar ve zamanın aşındırıcı etkisi de bu dünyanın parçası olur.

Türkiye’de Demavend tarafından yayımlanan baskının sunuşunda da bu kitap, Furuğ’un yılların deneyiminden sonra kendi şiir yolunu çizdiği ve “gerçekler dünyası”na açıldığı eser olarak değerlendirilir. Bu ifade, kitabın neden yalnızca biyografik bir yeniden başlangıç olarak okunamayacağını da gösterir.

Burada başka biri hâline gelen yalnızca şair değildir.

Bir şair, dünyayı başka türlü görebilmeye başlamaktadır.

“Ben” ne zaman yalnızca “ben” olmaktan çıkar?

Furuğ Ferruhzad’ın şiirini hayat hikâyesinden tamamen ayırmak mümkün değildir. Kadın oluşu, yaşadığı toplumla kurduğu gerilimli ilişki ve özel hayatının kamusal biçimde tartışılması, şiirinin hem üretimini hem de sonraki alımlanışını etkilemiştir.

Fakat Furuğ’u yalnızca kendi hayatını anlatan bir şair olarak okumak da başka bir indirgemedir.

Bir Başka Doğuşun önemli dönüşümlerinden biri burada ortaya çıkar. Şiirdeki “ben”, giderek yalnızca biyografik Furuğ’u temsil etmekten uzaklaşır. Kendi arzusundan konuşurken başka kadınların deneyimine; kendi yalnızlığından geçerken insanın yalnızlığına; kendi zamanını düşünürken ölüm, devamlılık ve değişim gibi daha geniş meselelere açılır.

Bu yüzden Furuğ’daki kişisellik küçülmez.

Genişler.

Özel olan, başka insanların da kendilerine yer bulabileceği şiirsel bir alana dönüşür.

Belki de Bir Başka Doğuşun bugün hâlâ canlı kalmasının nedenlerinden biri budur. Okur, başka bir ülkede ve başka bir dönemde yaşamış bir kadının hayatını seyretmekle yetinmez. Şiirde kendi sıkışmışlığının, arzusunun, değişme isteğinin ya da zaman karşısındaki kırılganlığının bir karşılığını bulabilir.

Beden kaybolmaz; anlamı genişler

Furuğ’un şiiri hakkında konuşurken beden ve arzuya uğramamak neredeyse mümkün değildir. Bunun nedeni yalnızca şairin döneminin toplumsal sınırlarını zorlamış olması değildir.

Furuğ, kadın bedenini yalnızca dışarıdan seyredilen bir nesne olmaktan çıkarır. Beden, konuşan öznenin kendi deneyiminin bir parçasına dönüşür.

Bu tavır özellikle erken dönem şiirlerinde büyük tepki yaratmıştır. Fakat Bir Başka Doğuşla birlikte beden yalnızca erotik arzunun merkezi olarak kalmaz. Sevme, kaybetme, yaşama, ölüm ve varoluş duygusuyla daha geniş bir ilişkiye girer.

Furuğ’un şiirlerinde kadın kimliğini inceleyen akademik çalışmalar da kadın oluşunun onun dünyaya bakışındaki belirleyici yerini vurgular. Bununla birlikte şiiri yalnızca toplumsal cinsiyet üzerinden okumak da yeterli değildir. Furuğ’un kalıcı gücü, yaşadığı deneyimi şiirsel biçime dönüştürme yeteneğinde yatar.

Kadın oluşu şiirinden çıkarılamaz.

Ama şiiri de yalnızca kadın oluşuna indirgenemez.

Doğa neden yalnızca dekor değildir?

Furuğ’un geç dönem şiirini erken döneminden ayıran belirgin özelliklerden biri, dış dünyanın şiire daha kuvvetli biçimde girmesidir.

Ağaç, su, ateş, kuş, toprak, bahçe ya da gece yalnızca güzel görüntüler oluşturmak için kullanılmaz. Bunlar düşüncenin taşıyıcısına dönüşür.

İnsan ile çevresindeki dünya arasındaki sınır giderek daha geçirgen hâle gelir. Doğa artık şiirsel öznenin karşısında duran sessiz bir manzara değildir; onun yaşama, ölüm, zaman ve devamlılık üzerine düşünme biçiminin parçasıdır.

Bu fark önemlidir. Çünkü “yeniden doğuş” fikrini yalnızca psikolojik bir dönüşüm olmaktan çıkarır.

Şiirdeki özne kendi içine kapanarak değil, dünya ile daha fazla ilişki kurarak değişir.

Bir başka doğuş, bu anlamda dışarı açılmadır.

Karanlık neden ortadan kalkmaz?

“Doğuş” sözcüğü ilk bakışta aydınlık, umut ya da yeni başlangıç çağrışımı yapabilir. Fakat Furuğ’un şiir dünyasında yeniden başlamak, karanlığın sona ermesi anlamına gelmez.

Tam tersine, karanlık ve gece onun şiirinde ısrarla geri döner.

Furuğ’un şiirlerindeki bu iki kavramı inceleyen akademik araştırma, gece ve karanlığın hem Esir, Duvar ve İsyan döneminde hem de Bir Başka Doğuş ile sonraki şiirlerde yoğun biçimde kullanıldığını gösterir. Başka bir deyişle yeni Furuğ, eski karanlığı inkâr etmez.

Onun içinden başka bir dil kurar.

Bu nedenle Bir Başka Doğuşu “acılarını geride bırakan bir kadının kitabı” şeklinde okumak yanıltıcıdır. Ölüm, yalnızlık ve karanlık hâlâ şiirin içindedir.

Değişen şey bunların varlığı değil, şairin onlarla kurduğu ilişkinin biçimidir.

Belki de yeniden doğmanın en inandırıcı tarafı budur: insan geçmişinden kurtulduğu için değil, geçmişiyle birlikte başka türlü yaşayabildiği için değişir.

Şiirin biçimi de değişir

Furuğ’daki kırılma yalnızca temalarda gerçekleşmez.

Bir Başka Doğuş çevresindeki şiirlerde içerik ve ruh hâli, şiirin biçimini önceki düzenli yapılara göre daha fazla belirlemeye başlar. Bu nedenle eserin modernliği yalnızca cesur konularından kaynaklanmaz.

Modernlik, şiirin hareket biçiminde de vardır.

Dize düşüncenin peşinden gider. Görüntüler birbirine beklenmedik biçimlerde bağlanabilir. Gündelik hayat ile soyut düşünce arasında keskin sınırlar kurulmaz. Şiirin sesi son derece mahrem bir noktadan başlayıp bir anda dış dünyaya açılabilir.

Furuğ’un asıl gücünü yalnızca “daha önce söylenmemiş şeyleri söylemiş olması”na indirgersek bu poetik dönüşümü gözden kaçırırız.

Onu önemli yapan yalnızca ne söylediği değildir.

Nasıl söylediği de değişmiştir.

Furuğ neden yalnızca “asi kadın şair” değildir?

Furuğ Ferruhzad hakkında kullanılan en kolay tanımlardan biri “tabuları yıkan kadın şair”dir.

Bu tanım bütünüyle yanlış değildir.

Ama yetersizdir.

Çünkü şairi şiirinden daha ilginç hâle getirme riski taşır. Evliliği, boşanması, anneliği, ilişkileri, toplumsal baskılar ve genç yaşta ölümü güçlü bir biyografik anlatı oluşturur. Bu anlatı zaman zaman Furuğ’un şiirinin önüne bile geçebilir.

Oysa Bir Başka Doğuş, biyografinin arkasında ciddi bir poetik emeğin bulunduğunu hatırlatır.

Furuğ’un modern İran şiirindeki kalıcı yeri yalnızca kendi dönemi için sıra dışı bir hayat sürmesinden gelmez. Biçimle kurduğu ilişki, kadın konuşmacıyı şiirin merkezine taşıması, gündelik hayatı şiire açması, imge dünyasını genişletmesi ve kişisel deneyimi daha büyük bir varoluş alanına dönüştürebilmesi bu konumun temel parçalarıdır.

Bir Başka Doğuş neden dönüm noktasıdır?

Furuğ’un ilk üç kitabı önemsiz olduğu için değil.

Tam tersine, onların içinden geçerek Bir Başka Doğuşa ulaştığı için.

Esirdeki kapatılmışlık, Duvardaki sınır ve İsyandaki karşı çıkış düşünüldüğünde “başka bir doğuş” ifadesi, önceki kitapların açtığı poetik yolun devamı gibi de okunabilir. Furuğ üzerine yapılan değerlendirmelerde bu dört kitap adının şairin kişisel ve şiirsel gelişiminin farklı aşamalarını düşündürdüğüne dikkat çekilmesi boşuna değildir.

Fakat burada kusursuz ve düz bir ilerleme hikâyesi yoktur.

Kafesten çıkınca bütün duvarlar ortadan kalkmaz.

İsyan edince insan bütünüyle özgürleşmiş olmaz.

Yeniden doğunca geçmiş silinmez.

Furuğ’un şiirini güçlü kılan da budur. Dönüşümü fazla temiz değildir. İçinde eski korkuların, arzuların ve karanlığın izleri kalır.

Yeni olan, bunların başka bir şiir düzeninde bir araya gelebilmesidir.

Peki, Bir Başka Doğuş ne anlatıyor?

Bu soruya kitabın konularını sıralayarak cevap vermek mümkün:

Aşk. Beden. Kadınlık. Yalnızlık. Doğa. Ölüm. Zaman. Toplum.

Ama böyle bir liste kitabın neden önemli olduğunu açıklamaz.

Bir Başka Doğuş daha temel bir şeyi anlatır: insanın kendisine ait bir bakış kurmasının ne kadar zor olduğunu.

Furuğ’un şiirindeki yeniden doğuş, geçmişten kaçmak değildir. Kendi hayatını reddetmek de değildir. Şairin deneyimlerini, bedenini, karanlığını ve çevresindeki dünyayı artık giderek kendisine ait olan bir şiir diliyle görebilmesidir.

Bu yüzden kitabın adı bugün hâlâ güçlüdür.

Çünkü “başka bir doğuş” tamamen başka biri olmayı değil, aynı hayatın içinde dünyaya başka türlü bakabilmeyi düşündürür.

Ve belki de bir şair için bundan daha köklü bir doğuş yoktur.

Kaynaklar ve ileri okuma

• Michael Craig Hillmann, “Furūgh Farrukhʹzād”, Encyclopaedia Iranica / Women Poets Iranica.
• Furûğ Ferruhzâd, Bir Başka Doğuş, çev. Ali Güzelyüz, Demavend Yayınları.
• Sevâl Günbal Bozkurt, “Furûğ Ferruhzâd’ın Şiirlerinde Kadın Kimliği Bağlamında Öteki Kavramı”, RumeliDE, 2024.
• Soner İşimtekin, “Karanlığa ve Geceye Takıntılı Bir Şair: Furûğ Ferruhzâd”, Şarkiyat Mecmuası, 2018.