Yeniden Doğuş Şiiri Ne Anlatıyor? Furuğ Ferruhzad’da Karanlıktan Doğmak

Yeniden doğuş denildiğinde insanın aklına çoğu zaman aydınlık bir eşik gelir. Eski hayat geride kalır, karanlık biter ve yeni bir başlangıç mümkün olur.

Furuğ Ferruhzad’ın “Yeniden Doğuş” şiiri ise bu kadar temiz bir dönüşüm anlatmaz.

Şiir karanlığın içinden konuşur. Ölümü, zamanı, çocukluğu, bedeni, sevgiyi ve gündelik hayatın sıradan görüntülerini yan yana getirir. Fakat bütün bunların içinde yaşamdan vazgeçmeyen başka bir hareket de vardır: yeşermek, çoğalmak, bir başkasında devam etmek ve şiir aracılığıyla kalıcılaşmak.

Bu yüzden Furuğ’un yeniden doğuşu, eski hayatı silmek değildir.

Karanlığı ortadan kaldırmadan yaşamla yeniden ilişki kurabilmektir.

Şiir neden karanlıkla başlıyor?

“Yeniden Doğuş” başlıklı bir şiirin ilk hareketinin karanlığa doğru olması ilk bakışta çelişkili görünebilir.

Fakat Furuğ’un kurduğu şiir dünyasında doğuş ile karanlık birbirini dışlayan iki durum değildir.

Şiirin açılışında konuşan özne kendi varlığını karanlık bir şiirsel sözle özdeşleştirir. Farsça özgün metindeki āyeh sözcüğü burada özellikle önemlidir. Michael C. Hillmann, bu sözcüğün Kur’an ayeti çağrışımı taşıdığını ve Furuğ’un onu yok edilmesi güç, kalıcı bir söz fikriyle ilişkilendirdiğini belirtir.

Böylece şiirin başlangıcındaki “ben”, yalnızca geçici bir insan bedeni değildir. Şiire dönüştükçe başka bir zamanda da var olabilecek bir sese dönüşür.

Karanlık bu nedenle yalnızca umutsuzluğun adı değildir.

Karanlık, şiirin doğduğu yerdir.

Furuğ başlangıç için ışığın gelmesini beklemez. Şiiri, insanın kırılgan ve geçici taraflarının içinden kurar. Yeniden doğmak da tam burada farklı bir anlam kazanır: geçmişin yok olması değil, insanın kendi karanlığıyla yeni bir ilişki kurabilmesi.

Şiir neden kalıcılık fikriyle başlıyor?

Şiirin ilk hareketinde sevilen kişi de bu şiirsel sürekliliğin içine alınır.

Furuğ onu ağaç, su ve ateş gibi temel doğa imgeleriyle yan yana getirir. Hillmann’ın yorumunda bu ilişki, şiirin sevilen kişiyi geçici bir karşılaşmanın ötesine taşıma gücüyle bağlantılıdır.

Burada şiir yalnızca yaşanmış bir duygunun kaydı değildir.

Bir şeyi devam ettirme girişimidir.

İnsan ölür. İlişkiler sona erebilir. Beden değişir. Zaman ilerler. Fakat şiir, bir deneyimi başka insanların zamanına taşıyabilir.

Bu nedenle “Yeniden Doğuş”ta doğmak yalnız yeniden yaşamak değildir.

Başka bir biçimde varlığını sürdürebilmektir.

Şiirin kendisi de böylece yeniden doğuşun yalnızca anlatıldığı bir yer olmaktan çıkar; doğuşun gerçekleştiği araçlardan birine dönüşür.

Hayat neden büyük cevaplarla anlatılmıyor?

Şiir ilerledikçe Furuğ “hayat nedir?” sorusuna tek bir tanım vermek yerine birbirinden çok farklı görüntüleri yan yana getirir.

Bir kadın gündelik yolunu yürür. Bir çocuk okuldan döner. Bir sigara yakılır. İki insan birbirine yaklaşır. Sokakta iki yabancı karşılaşır. Ölüm de bütün bunların arasında aynı hayatın parçası olarak belirir.

Bu görüntülerin yan yana gelişi önemlidir.

Furuğ, hayatı yalnızca büyük olayların toplamı olarak düşünmez. Yaşam, gündelik ve sıradan anların içinde de kendisini gösterir.

Bir çocuğun eve dönmesi kadar basit bir görüntüyle ölüm düşüncesinin aynı şiirde buluşabilmesi de bundandır.

Şair büyük bir varoluş sorusuna büyük bir felsefi cümleyle cevap vermek yerine hayatı parçalar hâlinde gösterir.

Yeniden doğuş da bu nedenle dramatik bir mucize olarak gerçekleşmez.

Dünya aynı dünyadır; değişen, ona bakma biçimidir.

Geçmiş neden geride bırakılamıyor?

Şiirin ilerleyen bölümlerinde çocukluk ve hafıza belirginleşir.

Geçmişte kalan bir sokak, bir zamanlar orada bulunan insanlar ve artık geri getirilemeyecek bir gençlik duygusu şiirin içine girer.

Furuğ geçmişi ortadan kaldırmaya çalışmaz.

Onu yanında taşır.

Çocukluk artık geri dönülebilecek fiziksel bir yer değildir. Fakat hafızada varlığını sürdürür. İnsan büyürken eski benliğini tamamen kaybetmez; onun bazı parçaları yeni benliğin içinde yaşamaya devam eder.

Bu yüzden yeniden doğuşu eski hayatın iptali olarak düşünmek şiirin hareketine ters düşer.

Yeni olan, eskiden tamamen koparak değil, onun içinden doğar.

Furuğ’un şiirinde çocuklukla yetişkinlik, aşk ile kayıp ve geçmiş ile şimdi sürekli birbirine karışır.

İnsan aynı kişi olarak kalır ve yine de değişebilir.

Şiir bu çelişkiyi çözmeye çalışmaz; onunla yaşamayı kabul eder.

Beden zamanın içinde neye dönüşür?

“Yeniden Doğuş” yalnızca ruhsal bir dönüşüm şiiri değildir.

Beden şiirin merkezinde kalmaya devam eder.

Ancak burada beden yalnız erotik bir varlık olarak görülmez. Yaşayan, hatırlayan, seven, değişen ve zamanın içinden geçen maddi bir varlıktır.

Şiirin en dikkat çekici bölümlerinden birinde beden, zaman çizgisi üzerinde ilerleyen bir biçim olarak düşünülür. Iranica’nın Furuğ incelemesi de bu pasajı, bedensel varlık ile zaman ve devamlılık düşüncesinin kesiştiği önemli noktalardan biri olarak ele alır.

Bu imge, yeniden doğuşun bedenden kaçmak anlamına gelmediğini gösterir.

İnsan zamanın dışına çıkamaz.

Beden yaşlanır ve değişir.

Fakat insan zamanın içinde yeni anlamlar üretebilir.

Aşk bunlardan biridir.

Hafıza bir diğeridir.

Şiir de öyle.

Birinin ölmesi neden her şeyin bitmesi anlamına gelmiyor?

Şiir ölüm düşüncesinden kaçmaz.

Hatta belirli bir noktada ölüm neredeyse yalın bir gerçeklik olarak ortaya çıkar: biri ölürken bir başkası geride kalır.

Burada önemli olan, ölümün ardından neyin kaldığıdır.

Bu mutlaka tek bir insan değildir. Bir anı olabilir. Bir sevgi olabilir. Bir şiir olabilir. Başka bir hayat olabilir.

Asıl mesele sürekliliktir.

Dünya tek bir insanın ölümüyle durmaz. İlk bakışta acımasız görünen bu gerçek, şiirin yeniden doğuş fikrini mümkün kılan şeylerden biridir.

Furuğ’un kullandığı ağaç, su, yeşerme, kuş ve bahçe imgeleri de bireysel insan hayatının ötesinde devam eden bir hareketi düşündürür.

İnsan geçicidir.

Yaşam ise ondan daha büyük bir döngünün içinde sürer.

Yeniden doğuş belki de insanın kendisini bu hareketin dışında değil, onun bir parçası olarak görebilmeye başlamasıdır.

Şiirin sonunda aşk neden yeniden beliriyor?

Şiirin sonunda ölüm ile doğuş kesin biçimde birbirinden ayrılmaz.

Hüzünlü, masalsı bir figür gece ölür ve sabah yeniden dünyaya gelir. Bu dönüşümün merkezinde de bir öpüş, yani yakınlık ve sevgi vardır.

Buradaki aşkı yalnızca romantik bir ilişkiye indirgemek şiirin alanını daraltır.

Aşk, insanın yaşamla bağ kurma biçimlerinden biridir.

Başka bir insana dokunmak, onun tarafından görülmek, onu hatırlamak veya onun yokluğunu hissetmek kişinin kendi varlığını da yeniden fark etmesine neden olabilir.

Bu yüzden şiirin başlangıcındaki karanlık özne sonunda kusursuz bir aydınlığa ulaşmaz.

Hüzün hâlâ vardır.

Ölüm hâlâ vardır.

Geçmiş de kaybolmamıştır.

Fakat aynı yerde sevgi de bulunur.

Ve yaşam yeniden başlayabilir.

İnsan bazen acısı sona erdiği için değil, acısıyla birlikte yaşamayı yeniden öğrenebildiği için doğar.

Peki, Yeniden Doğuş şiiri ne anlatıyor?

Şiirde aşk, beden, çocukluk, doğa, zaman, ölüm ve gündelik hayat iç içe geçer.

Fakat bütün bu görüntüleri bir arada tutan daha temel bir soru vardır:

İnsan geçici olduğunu bildiği hâlde yaşamla nasıl bağ kurmaya devam eder?

Furuğ’un cevabı büyük bir kurtuluş vaadi değildir.

Geçmiş silinmez.

Karanlık kaybolmaz.

Ölüm ortadan kalkmaz.

Çocukluğa geri dönülmez.

Beden zamanın dışına çıkmaz.

Ama insan yine de sevebilir.

Hatırlayabilir.

Dünyaya yeniden bakabilir.

Bir şey yaratabilir.

Ve şiir yazabilir.

Bu nedenle “Yeniden Doğuş”, eski hayatını geride bırakıp bambaşka biri hâline gelen bir insanın şiiri değildir.

Daha zor bir ihtimalden söz eder:

Aynı hayatın, aynı hafızanın ve aynı kırılganlığın içinde başka türlü var olabilmek.

Belki şiirin asıl doğuşu da burada gerçekleşir.

Karanlığın bitmesinde değil.

Karanlığın içinden hâlâ yaşamın mümkün olduğunu görebilmekte.