Bir romanı bitirdiğimizde bir karakterin yüzünü, kıyafetlerini ve alışkanlıklarını hatırlayabiliriz. Yine de onun nasıl bir hayat istediğini anlatmakta zorlanabiliriz. Masumiyet Müzesi’nde Füsun’u düşünürken bu ayrım belirginleşir: Kemal’in ona duyduğu aşk hakkında bildiklerimiz, Füsun’un kendisi hakkında bildiklerimizden daha geniş bir yer kaplar.
Füsun’u anlamak için Kemal’in anlattıklarına ihtiyaç duyarız. Aynı zamanda bu anlatının sınırlarını görmemiz gerekir. Çünkü bir insanın sevdiği kişiyi dikkatle izlemesi, onun isteklerini doğru anladığı anlamına gelmez. Bu yazının önerdiği okuma, Füsun’un davranışlarını yalnızca Kemal’le ilişkisine göre açıklamak yerine, kendi geleceğiyle bağlantılı olarak da düşünmek.
Bu inceleme, karakterlerin ilişkileri ve Füsun’un oyunculuk isteği hakkında olay bilgisi içerir; romanın finalini açıklamaz.
Masumiyet Müzesi’nde Füsun kimdir?
Füsun, Kemal’in uzaktan akrabasıdır. Romanın başında Şanzelize Butik’te çalışır ve üniversite sınavına hazırlanır. Kemal’le ilişkisinin ardından Feridun’la evlenir; oyuncu olma isteği, hayatındaki önemli beklentilerden biri hâline gelir. Bu kısa çerçeve bile onu yalnızca bir aşk hikâyesinin sevilen kişisi olarak tanımlamanın yetersizliğini gösterir.
Çalışmak, okumak ve bir meslek edinmek, karakterin kendi hayatına ilişkin sorularını görünür kılar. Füsun’u incelerken bu sorulara yer açmak gerekir: Hangi imkânlara ulaşabilir? İstediği geleceğe yaklaşmak için kimlere ihtiyaç duyar? Başkalarının onun hakkında verdiği kararlarla kendi tercihleri nerede karşılaşır?
Bir ayrıntının iki ayrı anlamı olabilir
Füsun’un sınava hazırlanması, Kemal’in ona matematik dersi verme önerisiyle ilişkilerinin gelişimine bağlanır. Fakat okur aynı ayrıntıda başka bir yön de görebilir: Füsun, henüz sonucu belli olmayan bir gelecek için çalışmaktadır.
Bu iki anlamı birlikte tutmak, karakter okumasını derinleştirir. Anlatıda bir buluşmayı mümkün kılan koşul, kişinin hayatında eğitimle ilgili bir beklenti olabilir. Aşkın gelişimini izlerken ikinci anlamı unutursak, Füsun’un gündemini Kemal’inkiyle aynı kabul etmeye başlarız.
Burada yapılabilecek küçük bir okuma deneyi var: Füsun’un yer aldığı bir sahneyi okuduktan sonra önce Kemal’in ne istediğini, ardından Füsun’un açıkça ne istediğini yazmak. İkinci soruya daha zor cevap veriliyorsa, bu güçlüğü hemen karakterin belirsizliğine bağlamamak gerekir. Elimizdeki anlatının hangi soruya daha çok yer verdiğini de düşünmeliyiz.
Oyunculuk isteği neden önemli?
Füsun’un oyunculuk beklentisi, Feridun’un film yapma planı ve Kemal’in maddi desteğiyle bağlantılıdır. Böylece onun mesleki geleceği, aralarındaki duygusal ilişkilerden ayrı ilerleyemez. Filmdeki öpüşme sahnesi etrafında beliren itirazlar, bu desteğin sınırlarını da açığa çıkarır.
Bu noktayı yalnızca kıskançlık açısından okumak, meselenin bir bölümünü dışarıda bırakır. Bir iş fırsatını mümkün kılan kişinin, o işin hangi koşullarda yapılabileceğine de karar vermesi söz konusudur. Füsun’un isteğine verilen desteği değerlendirirken, desteğin onu ne ölçüde bağımsızlaştırdığı sorulabilir.
Oyunculuğu onun için kesin olarak özgürlüğün simgesi ilan etmek de aceleci olur. Şöhret, gelir, beğenilme veya başka bir çevreye katılma beklentilerinin ağırlığını tek bir açıklamaya indiremeyiz. Karakter incelemesinin görevi, bu isteği ciddiye almak ve ona kendi yorumumuzdan oluşan kusursuz bir özgürleşme hikâyesi giydirmemektir.
Kemal’in yorumu ile Füsun’un sözü arasında
Bir karakterin ne söylediği, ne yaptığı ve anlatıcının bunları nasıl açıkladığı farklı bilgi katmanlarıdır. Füsun’un bir davranışını Kemal’in yorumuyla birlikte okuduğumuzda, bu katmanlar kolayca birleşebilir. Okur, bir açıklamayı davranışın tartışmasız anlamı olarak kabul edebilir.
Merve Esra Özgürbüz’ün anlatı ve temsil iktidarına odaklanan çalışması, Kemal’in hem anlatan hem de hatırlanacak olanı düzenleyen konumuna dikkat çeker. Bu yaklaşım, Füsun hakkında verilen bilgilerin hangi bakış açısından seçildiğini sorgulamaya yardımcı olur.
Yine de Kemal’in bütün söylediklerini yanlış saymak, okuma sorununu çözmez. Daha dikkatli bir yol, onun gözlemlediği şeylerle bunlardan çıkardığı sonuçları ayırmaktır. Böylece anlatıcının duygusunu anlayabilir, aynı anda açıklamasının tek mümkün açıklama olmadığını görebiliriz.
Füsun’u yalnızca mağdur olarak okumak yeterli mi?
Füsun’un karşılaştığı sınırlamaları görmek önemlidir. Ancak bütün kararlarını bu sınırlamaların otomatik sonucu sayarsak, karakteri yeniden tek bir tanıma kapatırız. Bir kişinin hareket alanının dar olması, hiçbir tercihinin veya beklentisinin bulunmadığı anlamına gelmez.
Öte yandan her susuşa direnç, her mesafeye bilinçli bir strateji anlamı yüklemek de metnin vermediği bir iç sesi üretir. Füsun adına konuşmakla Füsun’a dikkat etmek arasındaki fark burada ortaya çıkar. Dikkatli okuma, açıkça bildiklerimizle yorumladıklarımız arasındaki mesafeyi korur.
Bu mesafeyi koruduğumuzda karakterin çelişkilerine de yer açabiliriz. Bir insan yakınlık isteyebilir, kırgınlık taşıyabilir ve mesleki bir fırsatı önemseyebilir. Bu isteklerin her zaman aynı yönde ilerlemesi gerekmez. Füsun’u tutarlı bir simgeye dönüştürme zorunluluğu duymadan okumak, onu bir kişi olarak düşünmeyi kolaylaştırır.
Füsun’un hikâyesinde hangi sorular açık kalıyor?
Füsun üzerine bir karakter analizi, onun bütün davranışlarını açıklayan son bir hüküm vermek zorunda değildir. Daha verimli olan, roman boyunca soruların yerini değiştirmektir. Kemal’in ne kadar acı çektiğini izlediğimiz kadar, Füsun’un hangi geleceği beklediğine de bakabiliriz. Bir buluşmanın Kemal için değerini düşünürken, Füsun’un o buluşmada ne söylediğini yeniden okuyabiliriz.
Masumiyet Müzesi üzerine ana incelememizde hatırlama ile sahip olma arasındaki ilişkiyi ele almıştık. Füsun’a odaklanmak, bu tartışmaya kişinin kendi hayatını anlatma ve yönlendirme imkânını ekler.
Kitabı yeniden açtığımızda Füsun’un sözlerini, mesleki beklentilerini ve Kemal’in bunlara verdiği karşılıkları yan yana işaretleyebiliriz. Böyle bir okuma, aşk hikâyesinin içinde kolayca arka planda kalan başka bir gündemi görünür kılar: Füsun’un henüz yaşanmamış hayatını.
