Anne Carson

Anne Carson, şiir, deneme ve anlatıyı bir araya getiren Kanadalı şair ve çevirmendir. Türkçede Aslı Biçen’in çevirdiği Kırmızının Otobiyografisi ve Kocanın Güzelliği ile okunabilir. Eserlerinde aşk, kimlik ve bir başkasını anlama çabası, antik metinlerden bugünün ilişkilerine uzanan sorularla buluşur.

Birini severken onun hakkında bildiklerimizle yetinmeyiz. Söylediklerine anlamlar ekler, suskunluklarını yorumlar, kimi zaman bizi inciten davranışlarına bile onun yerine açıklamalar buluruz. Böylece sevdiğimiz insanla aramızda, biraz da bizim yazdığımız bir hikâye büyür. Carson’ın edebiyatı, o hikâyenin çatlamaya başladığı yerde durur. Karşımızdakine bakarken kendimizden ne kadarını gördüğümüzü sorar.

Anne Carson’ın hayatı ve edebiyatı

1950’de Toronto’da doğan Carson, Toronto Üniversitesi’nde Yunanca ve Latince öğrenimi gördü; yüksek lisansını ve doktorasını burada tamamladı. Antik metinlerle geçirdiği yıllar, yazısının hem düşüncesine hem biçimine yerleşti. Onun kitaplarında eski bir şiirden kalan parça, bir evliliğin içinden geçen cümleyle yan yana gelebilir. Yüzyıllar önce sorulmuş bir soru, bugün birini beklerken ya da bir ayrılığı anlamaya çalışırken yeniden belirir.

Carson’ın yazısını tek bir türün içinde tanımlamak güçtür. Hikâye ilerlerken düşünce araya girer; bir imge, açıklamanın yönünü değiştirir. Şiirin yoğunluğu, anlatının merakı ve denemenin soruları aynı sayfada buluşur. Bu hareket, ele aldığı duyguların kolayca açıklanamayan yanlarına alan açar.

Kocanın Güzelliği ile 2001 T. S. Eliot Ödülü’nü kazanan ilk kadın olan Carson, 2026 Nobel Edebiyat Ödülü’ne de değer görüldü. Edebiyatına yaklaşırken bu tanınırlığın yanında, metinlerinin okurdan istediği dikkate de bakmak gerekir: Bir cümleyi anlamak için bazen onun bıraktığı belirsizlikle biraz zaman geçirmek.

Kocanın Güzelliği: Sevdiğimiz kişiye eklediklerimiz

Kocanın Güzelliği, çözülen bir evliliği Keats’ın güzellik ile hakikat arasında kurduğu bağın yanında anlatır. Kitabın “29 Tangoda Kurgusal Bir Deneme” alt başlığı, Carson’ın türler arasında nasıl hareket ettiğini gösterir. Bir ilişkinin hikâyesini izlerken güzelliğe neden inandığımızı da düşünmeye başlarız.

Anlatıcının kocasını yüceltişinde tanıdık bir yan vardır. Bazen bir ilişkiyi sürdürmek için karşımızdakine duyduğumuz sevgi kadar, onun hakkında kurduğumuz hikâyeye de ihtiyaç duyarız. O hikâyeden vazgeçmek, kendi seçimimize yeniden bakmayı gerektirir. Güzel bulduğumuz birinin bizi incitebileceğini bilmekle bunu kabul etmek arasında uzun bir zaman geçebilir.

Carson’ın yazısında düşünce böyle anlarda belirir. Bir duyguyu yaşarken onu açıklamak için kullandığımız sözler de sorgulanmaya başlar. Aşk dediğimiz şeyin içinde hayranlık, alışkanlık, korku ve kendimizi ikna etme isteği ne kadar yer tutar? Sözcük aynı kalır; taşıdığı anlam ağırlaşır.

Kırmızının Otobiyografisi: Başkasının bakışında yaşamak

Kırmızının Otobiyografisi, bu sorulara Geryon’un hayatından yaklaşır. Antik mitolojide Herakles’in karşısına çıkan Geryon, Carson’ın anlatısında büyüyen, Herkül adlı bir gence âşık olan ve kendi varlığına bir yer arayan karakterdir. Stesikhoros’un şiirinden kalan parçalarla ilişki kuran kitap, eski bir hikâyeyi başka bir yakınlık içinde düşünmemizi sağlar.

Birine dışarıdan verilen adla onun içeriden yaşadığı hayat arasındaki mesafe burada önem kazanır. Başkalarının tuhaf, yabancı ya da korkutucu bulduğu bir varlığın da bekleyişleri vardır. Sevilmek ister; kendisine yönelen bakışın içinde bir yer arar. Geryon’un aşkında, insanın kendisini sevdiği kişinin gözünden görmeye başlamasının kırılganlığını okuyabiliriz.

Bu yüzden Carson’da kimlik meselesi, bir insanın kendisi hakkında söyleyebildiklerinin ötesine uzanır. Ona kim bakıyor? Onu kim adlandırıyor? Kendi hikâyesini anlatmaya başladığında, başkalarının sözlerinden ne kadarı hâlâ sesinde duruyor?

Anne Carson’ın edebiyatında dil ve anlamanın sınırları

Carson’ın çevirmenliği de bu sorulara açılır. Bir dilden ötekine geçerken bir kelimenin bütün çağrışımlarını taşımak güçtür. Bir insandan ötekine geçerken de benzer bir güçlük yaşarız. Carson, 2024 tarihli Paris Review söyleşisinde konuşmayı, karşıdakinin ne demek istediğinden bütünüyle emin olamadan sürdürdüğümüz bir çaba olarak ele alır.

Yazısındaki boşluklara bu açıdan yaklaşabiliriz. Bazı bağlantılar hemen kurulmaz; bir imge, açıklaması gelmeden zihinde kalır. Okurken bir cümleye geri dönme ihtiyacı duyarız. O aralıkta kendi hatıramızın, beklentimizin ya da itirazımızın da metne karıştığını fark edebiliriz.

Antik göndermeleri araştırmak bu okumayı zenginleştirir. Yine de ilk karşılaşmada bütün göndermeleri çözmüş olmak gerekmez. Bazen bir ilişkinin yarattığı huzursuzluğu fark etmek, metne yaklaşmanın ilk adımıdır. Ardından o duyguyu taşıyan kelimelere, biçime ve eski hikâyelere dönebiliriz.

Anne Carson’ın Türkçedeki kitapları

Carson’ın Türkçe baskıları arasında yer alan Kocanın Güzelliği ve Kırmızının Otobiyografisi, Aslı Biçen’in çevirisiyle Metis Yayınları’ndan yayımlandı. Kocanın Güzelliği’nin ilk Türkçe basımı 2009, Kırmızının Otobiyografisi’nin ise 2012 tarihlidir.

Bu iki kitap, Carson’ın dünyasına ayrı yerlerden yaklaşma imkânı verir. Birinde sevginin içinde büyüttüğümüz görüntüler, diğerinde başkalarının bakışı altında biçimlenen benlik öne çıkar. İkisinin ardından da aynı soruya dönebiliriz: Bir başkasına yaklaşırken, onun bizim açıklamalarımızın dışında kalan hayatına ne kadar yer bırakıyoruz?