Petersburg’un en sert gerilimi devlet ile devrimciler arasında değil, aynı evin içinde başlar. Senatör Apollon Apollonoviç Ableuhov ile oğlu Nikolay Apollonoviç birbirlerinden uzaklaşmış iki karakterdir; fakat roman onları yalnız kişisel bir aile dramının içine yerleştirmez. Baba ile oğul arasındaki mesafe, 1905’in siyasal çatışmasıyla birleştiğinde aile bağı ölümcül bir anlam kazanır.

Nikolay’ın devrimci çevrelerle ilişkisi onu babasını hedef alan bir suikast görevinin parçası hâline getirir. Böylece politik bir eylem ile oğlun babasına ilişkin duyguları aynı noktada sıkışır. Bombanın Ableuhov evine girmesi, kamusal çatışmanın özel hayatın sınırlarını aşmasıdır.

Yine de “Apollon devlettir, Nikolay devrimdir” demek romanı gereğinden fazla kolaylaştırır. Belıy iki karakteri de birer simgeye indirgemeye direnir. Baba otoriteyi temsil ederken kırılganlaşır; oğul isyanın içine girerken kararsızlaşır. Romanın gücü, fikirlerin insan ilişkilerine girdiğinde saflığını kaybetmesinde yatar.

Apollon’un düzeni: iktidarın insani yüzü

Apollon Ableuhov bir senatör ve bürokrattır. Düzen, sınıflandırma, mesafe ve biçim onun dünyasında yalnız mesleki alışkanlıklar değildir; kendisini güvende hissetme yöntemleridir. Petersburg’un geometrik caddeleri ve devletin bürokratik yapısı bu zihniyetle kolayca yan yana gelir.

Fakat Apollon yalnız soğuk bir devlet figürü değildir. Yaşlanır, yalnızlaşır, aile bağlarını kaybeder ve oğluyla nasıl konuşacağını giderek daha az bilir. Onu yalnız “baskıcı baba” olarak okumak, romanın yarattığı rahatsızlığı azaltır; çünkü Belıy otoritenin arkasında korkan ve kırılan bir insan bırakır.

Bu çift yapı Apollon’u daha etkili kılar. Devlet düzenine duyduğu güven ne kadar güçlü görünürse, kişisel hayatındaki kontrol kaybı o kadar görünür hâle gelir. Bürokrasi dış dünyayı sınıflandırabilir; fakat oğlunun düşüncelerini, eşinin yokluğunu ya da aile içindeki yabancılaşmayı aynı kolaylıkla düzenleyemez.

Nikolay’ın isyanı: rol ile benlik arasındaki boşluk

Nikolay da karşı kutbun kusursuz temsilcisi değildir. Devrimci çevrelerle ilişki kurar, babasına karşı öfke taşır ve radikal bir eylemin sorumluluğunu üstlenir; fakat roman onu kararlı bir devrim kahramanı gibi sunmaz. Korkar, tereddüt eder ve verdiği sözün sonuçları altında sıkışır.

Bu kararsızlık Nikolay’ı zayıf bir karakter yapmaz; aksine romanın kimlik sorununu büyütür. Devrimci çevrenin ona verdiği rol ile kendi iç dünyası arasında sürekli bir mesafe vardır. Nikolay ne yalnız babasının oğlu kalabilir ne de üstlendiği siyasal kimliğin içine bütünüyle yerleşebilir.

Belıy’ın sorusu burada ideolojiden daha kişisel bir yere uzanır: İnsan kendisini yeni bir role yerleştirdiğinde gerçekten değişmiş olur mu? Yoksa reddettiği aile mirası, davranışlarında ve düşünme biçiminde başka bir biçimde yaşamaya devam mı eder?

Bomba aile ilişkisinin içine girdiğinde

Bombanın önemi, yalnızca senatörü hedef alan bir silah olmasından gelmez. Nikolay’ın verdiği söz, onu geri dönmesi zor bir eylem zincirine bağlar. Boris Stein’ın çalışmasının vurguladığı gibi, sözün kendisi olay örgüsünde bağlayıcı bir güç kazanır; karakterin söylemiş olduğu şey, daha sonra onun özgürlüğünü daraltır.

Bu nedenle bomba baba ile oğul arasındaki sessiz yabancılaşmayı somutlaştırır. Söylenemeyen öfke ve kopuş, artık evin içinde fiziksel bir nesne olarak bulunur. Siyasal şiddet dışarıdan aileye saldırmaz; aile ilişkisinin içine yerleşir.

Aynı anda devlet ile devrimci hareket arasındaki gerilim de kişiselleşir. Hedef yalnız bir senatör değildir; Nikolay’ın babasıdır. Eylemi gerçekleştirmek ya da ondan kaçmak bu yüzden yalnız siyasal bir karar değil, kimliğinin hangi tarafını kabul edeceğine ilişkin bir sınava dönüşür.

Babadan kaçarken babaya benzemek

Jacob Emery’nin akrabalık üzerine çalışması, Petersburg’da baba ile oğul arasındaki benzerliğin yalnız biyolojik bir ayrıntı olmadığını gösterir. Soy, beden ve figür ilişkileri roman boyunca kimliğin ne kadar bireysel olduğunu sorgular. Nikolay babasına karşı çıkarken bile ondan bütünüyle bağımsız bir benlik kuramaz.

Bu durum kuşak çatışmasını daha karmaşık hâle getirir. Eski düzeni reddetmek yeni bir insan yaratmaya yetmez; çünkü yeni olan, geçmişin dili ve bedeninden bütünüyle kopamaz. Nikolay’ın Apollon’a duyduğu tepki, aralarındaki bağı yok etmek yerine kimi anlarda onu daha görünür kılar.

Roman böylece isyanın paradoksunu açar: İnsan bir otoriteden kurtulmak isterken bütün benliğini o otoriteye karşı kurarsa, gerçekten özgürleşmiş olur mu? Yoksa reddettiği figür kimliğinin merkezinde yaşamaya devam mı eder?

Aile mirası neden siyasal bir meseleye dönüşür?

Ableuhov ailesi yalnız iki bireyin ilişkisi değildir; soy, miras ve kuşak fikrini taşır. Chloë Kitzinger’ın kuşak ve çözülme üzerine çalışması, romandaki aile bedeninin yenilenme ile bozulma arasında nasıl düşünüldüğünü gösterir. Yeni kuşağın gelişi otomatik olarak sağlıklı bir yenilenme anlamına gelmez.

Nikolay’ın babayı reddetmesi bu yüzden yalnız aile içi başkaldırı değildir. İmparatorluk düzeninin devamlılığı, kuşakların birbirinden ne devraldığı ve gerçekten yeni bir başlangıcın mümkün olup olmadığı soruları aile dramına eklenir. Fakat Belıy bu ilişkiyi tarihsel bir şemaya kilitlemez; kişisel kırgınlık her zaman siyasal anlamı bozan bir fazlalık olarak kalır.

Apollon ile Nikolay’ın birbirine yabancılaşması aynı zamanda iletişim krizidir. İkisi de diğerini bir rol üzerinden görmeye başladıkça gerçek temas azalır: baba oğulda isyanı, oğul babada otoriteyi görür. İnsan, simgenin arkasında kaybolur.

Basit alegori neden yetmiyor?

Apollon’u “devlet”, Nikolay’ı “devrim” olarak okumak başlangıç için yararlı olabilir; ama roman bu eşleşmeyi sürekli bozar. Apollon’un kırılganlığı devlet simgesini insanlaştırır. Nikolay’ın korkusu ve kararsızlığı devrimci simgeyi parçalar. Aralarındaki aile bağı ise iki tarafın birbirinden tamamen bağımsız olmasını engeller.

Bu nedenle Petersburg’un baba-oğul çatışması bir tarafın diğerini yenmesiyle çözülecek bir mücadele değildir. Roman daha rahatsız edici bir ihtimal sunar: Eski ile yeni birbirinin karşıtı olduğu kadar birbirinin devamı da olabilir. Kopuş arzusu, mirası ortadan kaldırmak yerine başka biçimde yeniden üretebilir.

Bu açıdan Ableuhovlar romanın daha geniş dünyasının küçük bir modelidir. Şehir de eski imparatorluk düzeni ile yeni siyasal hareketlerin arasında sıkışmıştır; bürokrasi çözülürken devrimci gelecek de henüz güvenilir bir biçim kazanmamıştır. Ailedeki belirsizlik, şehrin belirsizliğiyle aynı ritimde ilerler.

Edebî Zihin notu: baba ölürse otorite biter mi?

Petersburg’un en güçlü sorularından biri, otoritenin yalnız kişide mi yaşadığıdır. Bir baba ortadan kalktığında onun etkisi sona erer mi? Bir devlet düzenine karşı çıkmak, o düzenin insanın düşüncesine bıraktığı biçimleri de yok eder mi? Belıy bu sorulara rahatlatıcı bir cevap vermez.

Nikolay’ın trajedisi tam burada belirir. Babasından kaçmak isterken onunla olan bağını sürekli yeniden üretir; devrimci rolün içinde özgürleşmek isterken başka bir zorunluluğun içine girer. Apollon ise düzeni korudukça hayatının kontrol edilemeyen taraflarıyla daha sert biçimde karşılaşır.

Baba ile oğul bu yüzden yalnız karşıt değildir. Birbirlerinin korkusunu, yalnızlığını ve başarısız düzen arzusunu farklı biçimlerde taşırlar. Petersburg’un aile dramı, politik alegoriden daha kalıcı hâle tam da burada gelir.