Petersburg hakkında “şehir de bir karakterdir” demek kolaydır; fakat Andrey Belıy’ın romanında bu ifade tek başına yetersiz kalır. Çünkü şehir yalnız olaylara eşlik eden canlı bir çevre değildir. Caddelerin doğruluğu, daire ve nokta imgeleri, bürokratik mekânlar, sis, gölgeler ve sürekli bozulmuş yön duygusu anlatının düşünme biçimine dönüşür.

Belıy’ın Petersburg’u gerçek bir başkentin izlerini taşır ama bire bir gerçekçi bir harita kurmaz. Okur tanıdık yer adlarıyla karşılaşır; yine de karakterlerin hareketleri, algıları ve mekân deneyimleri giderek somut coğrafyadan uzaklaşır. Şehir, dışarıda duran bir mekân olmaktan çıkarak insanların zihninde yeniden üretilen yapay bir topografyaya dönüşür.

Bu nedenle romanın şehir sorusu “Petersburg nasıl tasvir edilmiş?” değildir. Daha güçlü soru şudur: Son derece planlı, geometrik ve bürokratik bir şehir, karakterlere neden düzen değil de tekinsizlik hissi verir?

Planlı başkentten zihinsel labirente

Sankt-Peterburg tarihsel olarak kurucu bir iradenin şehridir. Büyük Petro’nun batıya açılan yeni başkenti, doğal biçimde büyümüş eski bir kentten çok planlanmış bir siyasal proje olarak düşünülür. Belıy bu tarihsel hafızayı kullanır; fakat düzen fikrini olduğu gibi yüceltmek yerine tersyüz eder. Düz çizgi, perspektif ve ölçü ilk bakışta açıklık vaat ederken romanda giderek baskı ve yabancılaşma üretmeye başlar.

Milica Banjanin’in çalışmasının gösterdiği gibi, romanda gerçek sokak ve köprü adları bulunsa da karakterlerin hareketleri çoğu zaman güvenilir bir şehir haritasına çevrilemez. Belıy topografik ayrıntıyı kullanır, sonra onu bilinçli biçimde istikrarsızlaştırır. Böylece okur hem gerçek Petersburg’da olduğunu bilir hem de aynı şehrin zihinsel bir kopyasının içinde dolaştığını hisseder.

Bu ikilik şehrin temel gerilimidir: Petersburg vardır, fakat aynı anda bir hayalet gibi varlığından kuşku duyurur. Haritada tanımlanabilir olması onu bütünüyle somutlaştırmaz; tam tersine, geometrik kesinlik ne kadar artarsa şehrin gerçekliği o kadar kırılgan görünebilir.

Düz çizgiler neden güven değil baskı üretir?

Romanın bürokratik dünyası ile şehir geometrisi arasında belirgin bir akrabalık vardır. Senatör Apollon Ableuhov düzeni sınıflandırılabilir, ölçülebilir ve kontrol edilebilir bir sistem olarak görmeye eğilimlidir. Düz çizgiler, kurallar ve tekrar eden bürokratik işlemler onun zihinsel dünyasına uygundur.

Fakat hayat aynı düzene uymaz. Aile ilişkileri cetvelle çizilemez; siyasal korku dosyalanamaz; arzu, utanç ve paranoya sınıflandırılamaz. Bu nedenle şehir geometrisi yalnız Apollon’un güç duygusunu değil, onun sınırını da açığa çıkarır. Düzen kurma arzusu ile düzenlenemeyen hayat arasındaki fark büyüdükçe geometri tekinsizleşir.

Belıy’ın başarısı burada mimariyi psikolojiye dönüştürmesidir. Bir cadde yalnız cadde olarak kalmaz; karakterin düşünce biçimini yankılayabilir. Bir daire yalnız şekil değildir; kapanma, tekrar ve merkez arayışıyla ilişkiye girebilir. Şehir planı ile zihinsel plan birbirine yaklaşır ama hiçbir zaman tam olarak örtüşmez.

Daire, nokta ve yapay topografya

Petersburg’da geometrik imgelerin gücü, şehri soyutlaştırmalarından gelir. Haritadaki nokta, daire ya da çizgi; yaşayan, gürültülü ve çelişkili kenti sadeleştirmenin araçlarıdır. Fakat Belıy bu soyutlamayı güvenilir bir açıklama sunmak için değil, açıklamanın ne kadar kolay bozulabileceğini göstermek için kullanır.

Şehir bu yüzden iki farklı ölçekte birden görünür. Bir yanda imparatorluk başkentinin geniş caddeleri, köprüleri ve anıtları vardır; öte yanda karakterlerin zihninde küçülen, genişleyen, kıvrılan veya tekrar eden başka bir Petersburg. Aynı sokak farklı bir bilinçte başka bir mekâna dönüşebilir.

Bu yapay topografya, romanın modernist biçimiyle doğrudan ilişkilidir. Mekânın güvenilirliği bozulduğunda anlatının güvenilirliği de sarsılır. Okur yalnız karakterlerin nerede olduğunu değil, gördüklerinin ne kadarına güvenebileceğini de sorgulamaya başlar.

Sis, gölge ve hayalet şehri nasıl değiştirir?

Sis Petersburg’un sınırlarını yumuşatır. Uzaklık, yüz, bina ve siluet tam seçilemediğinde şehir geometrik kesinliğini kaybetmeye başlar. Gölge ise insan ile çevresi arasındaki sınırı belirsizleştirir; karakter, kendi bedeninden çok bir iz ya da siluet gibi algılanabilir.

Bu atmosfer yalnız gotik bir dekor değildir. Belıy görünür olanın ne kadar güvenilir olduğunu sürekli sorgular. Tanıdık bir anıt hareket edecekmiş gibi hissedilebilir; sokak normal bir güzergâh olmaktan çıkıp takip edilme korkusunun sahnesine dönüşebilir. Şehir, gündelik hayat ile halüsinasyon arasındaki eşiği inceltir.

Banjanin’in vurguladığı düş ve hayalet katmanı burada önem kazanır. Romandaki Petersburg, somut tarihsel kenti ortadan kaldırmaz; onu ikinci bir zihinsel kentle üst üste bindirir. Okur bu iki katmanı birbirinden tam ayıramadığı için tekinsizlik, dışarıdan gelen bir tehditten çok algının kendi içinden doğar.

Şehir ile zihin birbirine ne zaman karışır?

Nikolay, Dudkin ve Apollon şehri aynı biçimde deneyimlemez. Her karakter Petersburg’un başka bir yönünü büyütür. Apollon için düzen ve geometri öne çıkarken, Dudkin’in dünyasında oda, sokak ve hayaletimsi imgeler korkunun uzantısına dönüşebilir. Nikolay’da ise şehir, kimlik ve karar krizinin sürekli değişen sahnesidir.

Bu farklılık önemli çünkü Belıy tek bir “şehir ruhu” tarif etmez. Petersburg herkes üzerinde aynı etkiyi bırakan sabit bir karakter değildir. Şehir, karakterlerin zihinsel durumlarına girdikçe çoğalır. Bir kişinin Petersburg’u diğerinin Petersburg’uyla tam olarak aynı değildir.

Bu yüzden romandaki mekân psikolojik bir yansıma olmaktan da fazlasıdır. Şehir yalnız karakterlerin iç dünyasını göstermez; onların iç dünyasını biçimlendiren ritim, mesafe ve tekrarları da üretir. İnsan şehri algılarken şehir de insanın algı düzenini değiştirir.

Bronz Atlı ve kurucu şehir miti

Petersburg’un geometrisi yalnız modern bürokrasiyle ilgili değildir; şehrin kuruluş mitiyle de bağlantılıdır. Büyük Petro’nun iradesiyle kurulan başkent, Rus edebiyatında uzun süredir devlet gücü ile bireyin kırılganlığı arasındaki çatışmanın mekânıdır. Puşkin’in Bronz Atlı’sı bu gerilimin en güçlü kaynaklarından biridir.

Belıy bu mirası modernist biçimde yeniden işler. Anıt sabit bir tarih nesnesi olarak kalmaz; hayaletimsi bir baskıya dönüşür. Şehrin taşları, yalnız geçmişi hatırlatan dekor değil, kurucu iktidarın bugündeki varlığını hissettiren işaretler olur. Böylece geometri yalnız mekânsal değil, tarihsel bir düzene de bağlanır.

“Şehir bir karakterdir” demek neden yetmez?

Çünkü karakter benzetmesi şehri fazla insanlaştırabilir. Belıy’ın Petersburg’u insana benzeyen tek bir kişilikten daha karmaşıktır. Bazen bir makine gibi çalışır, bazen bir zihin gibi düşünür, bazen bir hayalet gibi görünür, bazen de yalnızca çizgiler ve noktalar halinde soyutlanır.

Daha doğru ifade şu olabilir: Petersburg romanda bir anlatı sistemi gibi çalışır. Karakterlerin hareketini düzenler, algılarını bozar, tarihsel hafızayı bugüne taşır ve biçimsel tekrarları destekler. Şehrin önemi canlı görünmesinde değil; romanın diğer bütün katmanlarına sızabilmesindedir.

Edebî Zihin notu: düzenin içinden çıkan tekinsizlik

Petersburg’un en rahatsız edici yanı kaotik görünmesi değildir. Tam tersine, fazla düzenli görünmesidir. Düz çizgiler, bürokratik sınıflar, anıtlar ve planlı caddeler güven duygusu vermesi beklenen yapılardır; fakat Belıy bu düzenin içinde korku, yabancılaşma ve hayalet üretir.

Romanın şehir fikri bu nedenle bugün de güçlüdür: İnsan yalnız karmaşık şehirlerde kaybolmaz. Bazen en fazla, her şeyin ölçüldüğü ve sınıflandırıldığı bir düzende kendi yerini kaybedebilir.