Puşkin’den Belıy’a Petersburg: Bronz Atlı, Gogol ve Dostoyevski’nin Şehri

Andrey Belıy’ın Petersburg romanını yalnız 1910’ların modernist deneyi gibi okursak önemli bir şeyi kaybederiz. Çünkü bu şehir Belıy’la başlamaz. Rus edebiyatı Petersburg’u ondan önce onlarca yıl boyunca yazmıştır.

Puşkin. Gogol. Dostoyevski.

Her biri aynı şehre başka bir korku, başka bir iktidar ilişkisi ve başka bir insan biçimi yerleştirir. Belıy’ın yaptığı şey bu geleneği terk etmek değildir. Onu modernizmin içinde yeniden parçalamaktır.

Bu nedenle Petersburg yalnız bir şehir romanı değil, önceki Petersburg metinlerini hatırlayan ve onlarla tartışan bir romandır.

“Petersburg metni” ne demek?

Edebiyat araştırmalarında Petersburg, yalnız farklı eserlerin ortak mekânı olarak değil, zaman içinde kendi imgelerini ve tekrarlarını üreten bir kültürel-edebî metin gibi düşünülür. Şehir sürekli benzer gerilimlerle geri gelir:

• devlet ile birey
• planlı düzen ile kaos
• ihtişam ile yoksulluk
• gerçek şehir ile hayalet şehir
• Batı’ya açılma ile Rus kimliği
• bürokrasi ile sıradan insan

Bu nedenle bir Petersburg eseri kendisinden önceki şehir anlatılarının belleğini taşır. Belıy’ın romanı bu belleğin en yoğun yeniden yazımlarından biridir.

Puşkin’in Bronz Atlı’sı neden başlangıç noktalarından biri?

Çünkü Puşkin’in Bronz Atlısı Petersburg’un edebî mitini kuran temel metinlerden biridir. Bir tarafta Büyük Petro. Şehri kuran irade.

İmparatorluk. Modernleşme. Anıt.

Diğer tarafta sıradan birey. Evgeni. Sel.

Kayıp. Korku. Bu iki ölçek aynı şehirde çatışır.

Devlet tarih yazar. Ama o tarihin içinde tek insan ezilebilir. Puşkin’in büyük sorusu bu nedenle yalnız “Petersburg güzel mi?” değildir.

Daha serttir: Büyük tarihsel proje, sıradan insanın hayatını yok ettiğinde ilerleme hâlâ yalnız ilerleme midir? Belıy bu soruyu devralır.

Bronz Atlı Belıy’da neden yeniden hareket ediyor?

Milica Banjanin’in ayrıntılı Petersburg okumasında, Belıy’ın altıncı bölümünde Puşkin’in Bronz Atlı’sından doğrudan epigraf kullanıldığı ve heykelin Dudkin’in dünyasında yeniden hareketli, takip eden, tarihsel bir güç gibi ortaya çıktığı gösterilir. Bu yalnız “Puşkin’e gönderme” değildir. Belıy, Puşkin’in figürünü yeniden aktive eder.

Puşkin’de Evgeni, Bronz Atlı’nın kendisini kovaladığını hisseder. Belıy’da ise Dudkin’in algısında heykel çok daha somut biçimde şehir içinde dolaşan tarih hayaletine yaklaşır. Banjanin’in yorumuyla Belıy, Puşkin’in mitini yorumlar ve değiştirir.

Yani metinlerarasılık burada dekoratif alıntı değildir. Eski metnin mekanizması yeniden çalıştırılır.

Bronz Atlı neyi taşıyor?

Tek bir cevabı yok. Büyük Petro’nun kurucu otoritesini. İmparatorluk devletini.

Şehrin yapay kuruluşunu. Rus tarihinin zorlayıcı hareketini. Ve sıradan bireyin bu büyük güç karşısındaki kırılganlığını.

Belıy bu figürü 1905’in siyasal krizine getirerek eski soruyu günceller. Puşkin’in 19. yüzyılındaki kurucu devlet iradesi, Belıy’ın dünyasında artık devrimci şiddet ve çözülmekte olan bürokrasiyle karşı karşıyadır. Böylece Bronz Atlı aynı anıt olarak kalır.

Ama çevresindeki tarih değişmiştir.

Dudkin ile Puşkin’in Evgeni’si neden birbirine yaklaşır?

Banjanin’in analizi burada açık bir paralellik kurar. Dudkin de:

• şehir tarafından takip edilir,
• anıtla yüzleşir,
• korku ve hayaletler içinde hareket eder.

Belıy, Evgeni’nin kaderini Dudkin’de yeniden yankılatır. Fakat önemli fark şudur: Dudkin yalnız devlet karşısındaki çaresiz birey değildir.

Devrimci şiddetin de içindedir. Bu nedenle Bronz Atlı artık yalnız “devlet onu eziyor” ilişkisini taşımaz. Dudkin:

• otoritenin kurbanı,
• siyasal örgütün parçası,
• şiddetin uygulayıcısı

gibi çelişkili roller taşır. Belıy, Puşkin’in modelini daha karmaşık siyasal özneye dönüştürür.

Büyük Petro neden Petersburg’un “babası” gibi geri dönüyor?

Şehir Büyük Petro’nun projesidir. Bu nedenle Bronz Atlı yalnız tarihsel kişi veya anıt değildir. Kurucu baba figürüne yaklaşır.

Petersburg’un merkezindeki baba-oğul gerilimini düşündüğümüzde bu daha da önem kazanır. Apollon ile Nikolay. Büyük Petro ile şehir.

Eski düzen ile yeni kuşak. Hepsinde miras ve kopuş problemi vardır. Belıy’ın Petersburg’u sanki sürekli aynı soruyu başka ölçekte tekrarlar:

Kurucu babadan gerçekten kopulabilir mi? Ableuhov ailesindeki çatışma bu soruyu özel hayat düzeyinde kurarken, Petersburg’un edebî geleneği aynı gerilimi şehir miti ve tarih üzerinden büyütür.

Gogol Petersburg’a ne ekledi?

Gogol’ün Petersburg’unda büyük imparatorluk başkentinin yüzeyi hızla groteskleşir. Memur. Rütbe.

Palto. Burun. Daire.

Sokak. Bürokratik sistem. Normal görünen şeyler giderek saçma veya tekinsiz hâle gelir.

Gogol’ün en büyük katkılarından biri budur: Devlet düzenini yalnız baskıcı değil, aynı zamanda absürt gösterebilmek. İnsan unvanla ölçülür.

Nesne kişiden daha fazla değer kazanabilir. Beden kendi sahibinden ayrılıp bağımsızlaşabilir. Şehir gündelik gerçeklikle fantastik saçmalık arasında sürekli gidip gelir.

Belıy bu grotesk damar için çok verimli bir miras devralır.

Belıy’ın bürokrasisi Gogol’e nasıl bağlanıyor?

Apollon Ableuhov’un dünyası elbette Gogol memurlarının doğrudan kopyası değildir. Ama aynı şehirde bürokrasi yeniden edebî probleme dönüşür. Rütbe.

Prosedür. Devlet dairesi. Mekanik davranış.

İnsanın soyut sisteme dönüşmesi. Bunların hepsi Gogol’ün Petersburg anlatılarıyla akraba bir alan açar. Belıy farkı modernist biçimde büyütür.

Gogol’de grotesk olay ve karakter davranışında belirginleşirken, Belıy’da grotesk:

• anlatıcı tonuna,
• ritme,
• algıya,
• bedensel ayrıntılara,
• geometrik şehre

kadar yayılabilir. Bu nedenle Belıy Gogol’ü yalnız hatırlamaz. Gogol’ün grotesk Petersburg’unu anlatının yapısına taşır.

Palto neden bu ağ için önemli?

Edebî Zihin’de canlı Palto kaydı bulunduğu için bu bağ özellikle değerlidir. Akakiy Akakiyeviç küçük memurdur. Şehir ve bürokrasi içinde neredeyse görünmezdir.

Palto ona kısa süreli görünürlük kazandırır. Sonra aynı şehir onu yeniden dışarı iter. Belıy’ın Petersburg’unda dünya çok daha büyük, politik ve modernist bir ölçekte kurulmuş olsa da sıradan insanın sistem içinde soyutlaşması problemi devam eder.

Palto ile Petersburg aynı şeyi anlatmaz. Ama aynı şehir sorusunun iki farklı tarihsel aşamasını gösterir: Bürokratik şehir insanı nasıl görür — ya da görmez?

Gogol’ün hayaletleri Belıy’a nasıl ulaşıyor?

Gogol’ün Petersburg dünyası gerçek ile fantastik arasındaki sınırı çoktan zayıflatmıştı. Burun yürüyebilir. Ölü memur hayalet olarak dönebilir.

Sokak güvenilir gerçeklik olmaktan çıkabilir. Belıy’ın:

• gölgeleri,
• hayaletimsi anıtları,
• Dudkin’in algı dünyası,
• fiziksel ile zihinsel Petersburg arasında gidip gelmesi

bu geleneği daha modernist bir seviyeye taşır. Burada “Gogol yaptı, Belıy kopyaladı” gibi basit etki modeli kullanmıyoruz. Daha doğru olan:

Gogol, Petersburg’da gerçeğin zaten kararsız olabileceğini gösteren edebî zemini yaratır; Belıy bu zemini parçalanmış modern bilince taşır.

Dostoyevski Petersburg’a ne ekledi?

Dostoyevski’nin şehri daha farklı bir yoğunluk üretir. Dar odalar. Köprüler.

Kalabalık. Yoksulluk. Yalnızlık.

Suç. Ahlaki baskı. Kendisiyle konuşan bilinç.

Dostoyevski’de şehir, insanın psikolojik ve etik krizini yoğunlaştıran alana dönüşür. Petersburg artık yalnız devletin başkenti değildir. İç dünyanın baskı odasıdır.

Belıy için bu miras çok önemlidir. Çünkü onun romanında da şehir ile bilinç birbirine karışır.

Dudkin’in odası neden Dostoyevski’yi hatırlatıyor?

Banjanin’in çalışması Dudkin’in dar ve sefil odasını doğrudan Raskolnikov’un “tabut gibi” odasıyla karşılaştırır. Bu küçük ayrıntı büyük bir geleneği açar. Dar oda dış dünyadan kaçış değildir.

Zihnin baskısını artırabilir. Dostoyevski’de oda:

• yoksulluğu,
• sıkışmayı,
• suç düşüncesini,
• iç monoloğu

yoğunlaştırır. Belıy’da Dudkin’in odası da:

• korku,
• rüya,
• hayalet,
• politik şiddet

ile yüklenir. Şehir dışarıda kalmaz. Odanın içine girer.

Dostoyevski’nin bilinç romanı Belıy’da nasıl değişiyor?

Dostoyevski karakteri iç çatışma içinde verir. İnsan kendi kendisiyle tartışır. İnanç, suç, özgürlük, utanç ve irade birbirine çarpar.

Belıy bu yoğun bilinci devralır. Fakat modernist teknikle daha da parçalar. Artık yalnız karakterin ne düşündüğü değil:

• ses,
• renk,
• tekrar,
• mekân,
• görüntü

de düşüncenin parçasıdır. Bu nedenle Belıy’ın karakter bilinci, Dostoyevski’nin psikolojik şehir romanından modernist algı romanına doğru bir kırılma gibi okunabilir.

Beyaz Geceler ile Petersburg arasında nasıl bir köprü kurulabilir?

Edebî Zihin’de canlı Beyaz Geceler kitap kaydı da bulunuyor. Beyaz Geceler’in Petersburg’u:

• yalnızlık,
• hayal,
• kısa süreli yakınlık,
• şehirde dolaşan birey

üzerinden kurulur. Belıy’ın Petersburg’u çok daha politik, grotesk ve biçimsel olarak parçalıdır. Ama iki eser arasında önemli bir şehir sorusu vardır:

Şehir insanı başkalarına yaklaştırır mı, yoksa kalabalığın içinde daha yalnız mı bırakır? Dostoyevski’de bu soru romantik/hayalci yalnızlıkla açılır. Belıy’da aynı şehir çok daha kolektif kriz ve bilinç parçalanmasıyla karşılaşır.

Metinlerarasılık burada yalnız bir gönderme oyunu değildir. Önceki Petersburg anlatıları, Belıy’ın şehrini anlamak için bir hafıza katmanı oluşturur; her yeni metin aynı taşlara başka bir tarihsel anlam yükler.

Dostoyevski etkisini yalnız “karanlık atmosfer” diye açıklamak neden yanlış?

Çünkü ilişki yalnız havada değildir. John Burt Foster’ın Bely ile Dostoyevski arasındaki ilişkiyi tartışan çalışması, Bely’nin Dostoyevski’den yalnız kasvetli şehir dekoru değil, bilinç ve ideolojik çatışma biçimleri de devraldığını gösteren daha geniş bir eleştirel bağlam sunar. Belıy’ın Petersburg’u Dostoyevski’nin devamı değildir.

Ama Dostoyevski’nin açtığı:

• bölünmüş bilinç,
• ideolojik düşüncenin insan hayatına girmesi,
• şehir ile ruhsal kriz arasındaki bağ

gibi meseleleri modernist biçimde dönüştürür.

Belıy bu üç yazarı nasıl “birleştiriyor”?

Aslında birleştirmekten çok onların Petersburglarını üst üste bindiriyor. Puşkin’den:

• kurucu devlet miti,
• Bronz Atlı,
• birey ile tarih arasındaki çatışma.

Gogol’den:

• bürokratik grotesk,
• memur dünyası,
• gerçek ile fantastik arasındaki kayma.

Dostoyevski’den:

• sıkışmış bilinç,
• ahlaki/ideolojik gerilim,
• şehir ile iç dünya arasındaki yoğun bağ.

Belıy bütün bunları alıp:

• Rus sembolizmi,
• ritmik düzyazı,
• parçalanmış perspektif,
• 1905 siyasal krizi

ile yeniden kurar. Sonuç eski Petersburg metninin devamı değil. Modernist dönüşümüdür.

Metinlerarasılık yalnız okur için “referans yakalama oyunu” mu?

Hayır. Bir göndermeyi fark etmek keyifli olabilir. Ama asıl mesele “burada Puşkin’e gönderme var” demek değildir.

Metinlerarasılık romanın anlamını değiştirir. Bronz Atlı’yı tanıyınca Dudkin’in korkusu yalnız kişisel korku olmaktan çıkar. Gogol’ü hatırlayınca bürokratik grotesk daha uzun tarih kazanır.

Dostoyevski’yi düşündüğümüzde şehir ile parçalanmış bilinç arasındaki bağ yeni katman açar. Yani önceki metinler Petersburg’a ek bilgi sağlamaz yalnız. Romanın sorularının tarihini görünür kılar.

Belıy eski Petersburg geleneğini neden parçalamak zorunda?

Çünkü 1905’in Petersburg’u Puşkin’in veya Gogol’ün şehriyle aynı tarihsel durumda değildir. İmparatorluk düzeni sarsılmıştır. Kitlesel siyaset büyümüştür.

Devrimci örgütler vardır. Modern bürokrasi daha karmaşıktır. Şehir daha kalabalık, daha mekanik, daha anonimdir.

Bu nedenle eski edebî imgeleri olduğu gibi sürdürmek yeni çağı anlatmaya yetmez. Belıy onları korur. Ama:

• ritmi bozar,
• perspektifi kırar,
• sembolleri çoğaltır,
• anıtı hareket ettirir,
• şehri zihinsel geometrinin içine sokar.

Modernizm burada gelenekten kopuş değil. Geleneğin yeni tarihsel baskı altında yeniden biçimlenmesidir.

Petersburg neden şehir edebiyatında bir dönüm noktası?

Çünkü arkasında büyük bir 19. yüzyıl şehir geleneği vardır. Önünde ise 20. yüzyıl modernist şehir romanı. Belıy iki dönemin arasında köprü kurar.

Puşkin–Gogol–Dostoyevski çizgisinden:

• şehir miti,
• küçük insan,
• bürokrasi,
• bilinç,
• hayalet

devralır. Bunları:

• parçalı anlatı,
• ritim,
• sembolizm,
• yeni kitle siyaseti,
• modern şehir algısı

ile değiştirir. Bu nedenle Petersburg yalnız Rus edebiyatı için değil, modern şehir romanının gelişimi açısından da önemlidir.

Edebî Zihin notu

Belıy’ın Petersburg’u büyük yapan şey önceki ustalardan etkilenmiş olması değildir. Her büyük yazar etkilenir. Asıl mesele etkileri ne yaptığıdır.

Puşkin’in anıtını alır. Onu yeniden yürütür. Gogol’ün bürokrasisini alır.

Onu geometrik ve ritmik sisteme dönüştürür. Dostoyevski’nin sıkışmış bilincini alır. Onu bütün şehre yayar.

Böylece Petersburg, geçmiş metinlerin toplamı olmaz. Geçmişin artık eski biçimiyle taşınamadığı anda ortaya çıkan yeni romandır. Şehir aynı şehirdir.

Anıt hâlâ oradadır. Memurlar hâlâ vardır. İnsan hâlâ yalnızdır.

Ama tarih değişmiştir. Dolayısıyla anlatının da değişmesi gerekir. Petersburg geleneğinin Belıy’da vardığı yer tam olarak budur:

Bir şehir edebiyatta kaç kez yeniden yazılabilir ve her yeni tarihsel kriz o şehrin anlamını ne kadar değiştirebilir?

Belıy’ın cevabı tek bir Petersburg olmadığıdır. Puşkin’in. Gogol’ün.

Dostoyevski’nin. Ve Belıy’ın Petersburg’u. Aynı taşların üzerinde birbirinin içinden geçen farklı şehirlerdir.