Petersburg Neden Modernist ve Sembolist Bir Roman?

Andrey Belıy’ın Petersburg romanı neden zor okunur? Çünkü romanın temel olay örgüsü anlaşılmaz olduğu için değil. Bir senatör vardır.

Oğlu devrimci çevrelerle ilişkilidir. Babayı hedef alan bir bomba vardır. 1905’in siyasal gerilimi şehri sıkıştırır.

Bu çekirdek takip edilebilir. Zorluk başka yerde başlar. Belıy yalnız “ne oldu?” sorusuyla ilgilenmez.

Şunu da sorar: Dünya parçalanmış hissediliyorsa roman hâlâ onu düzgün, kesintisiz ve güvenilir bir bütün gibi anlatabilir mi? Petersburg’un modernist yeniliği burada ortaya çıkar.

Roman, anlattığı krizi yalnız içerikte taşımaz. Biçimine geçirir.

Petersburg’u modernist yapan şey ne?

Modern bir dönemi anlatmak bir eseri otomatik olarak modernist yapmaz. Modernizm daha çok anlatının kendi araçlarıyla ilgilidir. Doğrusal zamanın kırılması.

Perspektifin kararsızlaşması. Anlatıcı ile karakter bilincinin birbirine yaklaşması. Rüya ile gündelik gerçekliğin sınırının zayıflaması.

Tekrarlar. Kesintiler. Ses ve ritim.

Petersburg bütün bunları aynı estetik sistem içinde kullanır. Bu nedenle romandaki modern dünya yalnız “konu” değildir. Okuma deneyiminin kendisidir.

Klasik gerçekçi romandan farkı ne?

Klasik gerçekçi romanın tek bir modeli yoktur. Ama genel beklenti şudur: Dünya karmaşık olsa bile anlatı onu belirli neden-sonuç ilişkileri içinde düzenleyebilir.

Karakterin nerede olduğunu biliriz. Zamanın nasıl ilerlediğini biliriz. Dış dünya ile karakter zihni arasında görece güvenilir bir ayrım vardır.

Petersburg bu güveni sürekli bozar. Şehir fiziksel haritadan zihinsel haritaya dönüşür. Düşünceler mekâna karışır.

Görüntüler tekrar eder. Bir nesne aynı anda olay örgüsü, sembol ve ritim taşıyabilir. Bu nedenle romanın biçimi “gerçeği berraklaştırmak” yerine bazen onu daha da kararsız hale getirir.

Rus sembolizmi burada ne işe yarıyor?

Andrey Belıy Rus sembolizminin merkez isimlerinden biridir. Fakat Petersburg’daki sembolizmi “nesne = gizli anlam” sözlüğüne indirgemek yanlış olur. Bomba yalnız devrimi temsil etmez.

Şehir yalnız devleti temsil etmez. Sis yalnız belirsizlik demek değildir. Renkler de her sahnede aynı anlama gelmez.

Belıy’ın sembolleri daha çok anlam alanlarını birbirine bağlayan düğümler gibi çalışır. Bir nesne:

• siyasal,
• psikolojik,
• tarihsel,
• ritmik

katmanları aynı anda taşıyabilir. Bu nedenle sembolün görevi anlamı kapatmak değil, çoğaltmaktır.

Bomba neden sembolist bir nesne gibi çalışıyor?

Bomba biçim açısından başka bir iş daha yapar: gelecekte olabilecek patlamayı sürekli şimdiki zamana taşır. Henüz gerçekleşmemiş bir olay, ritmi ve cümlelerin gerilimini önceden belirlemeye başlar.

Henüz gerçekleşmemiş olay:

• karakterin düşüncesini,
• cümlenin ritmini,
• sahnenin gerilimini

şimdiden belirler. Bomba böylece yalnız içerik nesnesi değildir. Romanın zamanını sıkıştıran biçimsel araçtır.

Bu, Petersburg’un modernist yapısının iyi örneklerinden biridir: Nesne ile anlatı tekniği birbirinden ayrılmaz.

Ritim neden bu kadar önemli?

Belıy’ın erken edebî üretiminde “senfoni” formuyla yaptığı deneyler önemlidir. Robert Bird’ün Bely üzerine çalışmasının da hatırlattığı gibi, yazar erken dönemde anlatı açıklığını bile ritmik sözcük akışına feda edebilecek kadar müzikal düzyazıyla ilgileniyordu. Petersburg’da bu ilgi daha olgun bir biçime dönüşür.

Cümle: yalnız bilgi taşımaz. Ses üretir. Tekrar: yalnız hatırlatma değildir.

Takıntı hissi yaratır. Ritim: yalnız estetik güzellik değildir. Şehrin ve zihnin hareketini kurar.

Bu nedenle bazı Petersburg bölümlerini yalnız anlam düzeyinde okumak eksik kalabilir. Metnin nasıl seslendiğini de fark etmek gerekir.

Roman gerçekten müzik gibi mi çalışıyor?

Tam anlamıyla müzik değildir. Ama müzikal düşünce anlatının örgütlenmesine yaklaşır. Tema geri döner.

Görüntü geri döner. Sözcük geri döner. Ritim hızlanır veya ağırlaşır.

Benzer motif farklı bağlamda yeniden görünür. Olga Matich’in Petersburg/Petersburg çalışması romanın görsel metaforları, sözel tabloları, ses zenginliği, şiirsel ritmi ve senfonik yapısını birlikte düşünmenin verimli olduğunu gösterir. Bu nedenle Petersburg’da tekrar “gereksiz tekrar” değildir.

Anlamın nasıl üretildiğinin parçasıdır.

Renkler neden dekor olmaktan çıkıyor?

Christine D. Tomei’nin Petersburg’daki ışık ve renk işlevini inceleyen çalışması, romandaki renk sistemlerinin birbirine bağlı sembolik ağlar oluşturduğunu vurgular. Burada önemli bir editoryal sınır var. “Kırmızı her zaman X demektir.”

“Yeşil her zaman Y demektir.” gibi sabit sözlük yapmayacağız. Çünkü renk bir sahneden diğerine:

• atmosfer,
• ışık,
• karakter algısı,
• başka bir motif

ile yeni ilişki kurabilir. Renkler romanın anlamını kodlayan basit şifreler değil. Anlatının duygusal ve algısal yoğunluğunu taşıyan hareketli unsurlardır.

Kırmızı neden bu kadar dikkat çekiyor?

Kırmızı:

• alarm,
• siyasal gerilim,
• kan,
• enerji,
• hareket,
• tehdit

çağrışımlarını aynı anda açabilir. Fakat her kırmızı görüntüyü “devrim” diye çevirmek metni fakirleştirir. Belıy’ın asıl gücü rengi birden fazla sistemin içine sokabilmesidir.

Kırmızı bir anda: politik anlam taşırken, başka bağlamda bedensel veya psikolojik gerilim üretebilir. Bu nedenle renk, sembolizmde tek cevabın değil çağrışımın aracıdır.

Işık ve karanlık neden kesin karşıtlık değil?

Aynı şey ışık için de geçerlidir. Işık otomatik olarak: iyi, hakikat, kurtuluş değildir.

Karanlık da otomatik olarak: kötülük değildir. Petersburg’un alacakaranlık, sis ve yapay ışık dünyası daha kararsızdır.

Görmek her zaman bilmek değildir. Aydınlanan nesne daha anlaşılır hale gelmek yerine bazen daha tekinsiz olabilir. Böylece ışık ve renk sistemi modernist algı sorununa bağlanır:

Dünya görünür olabilir ama yine de açıklanamaz kalabilir.

Parçalanmış anlatı neden parçalanmış dünyayla uyumlu?

Petersburg’un parçalı yapısı biçimsel gösteriş değildir. Romanın dünyasında:

• imparatorluk düzeni sarsılır,
• aile ilişkisi çözülür,
• karakter kimliği kararsızlaşır,
• şehir fiziksel ve zihinsel biçimler arasında gidip gelir.

Bütün bunları kesintisiz, sakin ve her şeyi açıklayan bir anlatımla vermek başka bir roman yaratırdı. Belıy ise biçimin de kriz yaşamasına izin verir. Anlatı parçalanır çünkü anlattığı dünya parçalanmıştır.

Bu yüzden modernizmde biçim ile tema birbirinden ayrı değildir.

Gerçek ile rüya neden birbirine karışıyor?

Petersburg’da bazı görüntüler:

• rüya,
• korku,
• halüsinatif algı,
• dış gerçeklik

arasındaki sınırı titreştirir. Roman bu sahnelerde okura sürekli kesin açıklama sunmaz. Bu belirsizliği “yazar neyin gerçek olduğunu bilmiyor” diye okumak yanlış olur.

Asıl mesele, karakterin gerçekliği ne kadar güvenilir algılayabildiğidir. Milica Banjanin’in rüya, phantom ve mekân analizi Petersburg’un fiziksel şehir ile hayaletimsi/zihinsel şehir arasında gidip geldiğini gösterir. Modernist anlatı burada dış dünyanın güvenilirliğini değil, algının güvenilirliğini tartışır.

Dudkin neden modernist karakter için iyi örnek?

Dudkin’in deneyimleri siyasal rol, korku, hayaletimsi görüntü ve şiddet arasında hareket eder. Onu modern klinik tanı diliyle açıklamak doğru değildir. Edebî açıdan daha önemli olan:

Karakterin iç dünyasıyla dış dünyanın sınırının çözülmesidir. Dudkin’in gördüğü şey:

• dış gerçekliğin parçası mı,
• korkunun görüntüsü mü,
• sembolik bir geri dönüş mü?

Roman her zaman kesin cevap vermez. Bu kararsızlık onun modernist estetiğinin parçasıdır.

Karakterler neden bazen “insandan çok fikir” gibi görünüyor?

Çünkü Belıy karakterleri aynı anda hem birey hem biçimsel yoğunluk taşıyan figürler olarak kurar. Apollon:

• baba,
• bürokrat,
• yalnız insan

olduğu kadar düzen ve soyutlamayla ilişkilidir. Nikolay:

• oğul,
• genç adam,
• tereddüt eden birey

olduğu kadar kimlik ve kopuş problemi taşır. Fakat burada dikkatli olmak gerekir. Karakter = tek fikir denklemi yine fazla basittir.

Sembolizm karakteri yok etmez. Karakterin taşıdığı anlam katmanlarını artırır.

Anlatıcı güvenilir mi?

Petersburg’da anlatıcı klasik anlamda görünmez, tamamen şeffaf pencere değildir. Ses değişebilir. İroni devreye girebilir.

Perspektif kayabilir. Dış dünyayı anlatırken karakter algısına yaklaşabilir. Bu nedenle anlatıcının söylediği her görüntüyü objektif kamera kaydı gibi okumamak gerekir.

Modernist anlatının önemli özelliklerinden biri de budur: Okur yalnız “olayı” değil, olayın nasıl anlatıldığını da izlemek zorundadır.

İroni neden önemli?

Petersburg çok ciddi meseleleri işler: Devlet. Devrim.

Baba cinayeti ihtimali. Siyasal şiddet. Kimlik krizi.

Ama roman sürekli ağır ve kutsal bir tonda kalmaz. Grotesk. Abartı.

Tekrar. Mekanik hareket. Bunlar bazı figürleri ironik hale getirebilir.

Anne Hedin’in Petersburg’un “rhythm, architectonics, sound, irony” sistemine dikkat çeken çalışması bu yüzden önemlidir. İroni romanın politik ve sembolik figürlerini donmuş heykellere dönüşmekten kurtarır.

Modernizm neden şehirle bu kadar uyumlu?

Modern şehir:

• kalabalık,
• hızlı,
• mekanik,
• anonim,
• görsel olarak parçalı

bir deneyim üretir. Arnold Weinstein’ın modernist şehir üzerine Cambridge bölümünde Bely’nin Petersburg’u, tarih ve kültür yoğunluğunu parçalı modernist biçim içinde taşıyan örneklerden biri olarak ele alınır. Bu yüzden Petersburg’da modernizm yalnız karakter zihninin meselesi değildir.

Şehrin deneyimlenme biçimi de modernisttir. İnsan tek bakışta bütünü göremez. Yalnız parçaları görür.

Roman da bu parçaları korur.

Sembolizm ile modernizm aynı şey mi?

Hayır. Birbirine temas ederler ama aynı kavram değildir. Rus sembolizmi Belıy’ın:

• görünür ile görünmeyen,
• ses ile anlam,
• renk ile fikir,
• simge ile gerçeklik

arasındaki ilişkileri düşünmesini sağlar. Modernizm ise daha geniş ölçekte:

• anlatı biçiminin kırılması,
• bilinç ve perspektif problemi,
• parçalanmış dünya deneyimi

üzerinden romanı dönüştürür. Petersburg bu iki damarın kesişimindeki büyük eserlerden biridir.

“Petersburg neden zor?” sorusunun doğru cevabı ne?

Çünkü roman okurdan yalnız olay takip etmesini istemez. Aynı anda:

• ritmi duymasını,
• görüntünün tekrarını fark etmesini,
• sembolün bağlam değiştirmesini,
• anlatıcının ironisini,
• karakter algısının güvenilmezliğini,
• başka Petersburg metinlerinin izlerini

takip etmesini ister. Bu nedenle zorluk, başarısız anlatımdan değil. Yoğun anlatı sisteminden gelir.

Romanın her katmanını ilk okumada çözmek de gerekli değildir. Petersburg bazen “anlamadan önce hissetmeye” izin verilmesi gereken kitaplardandır.

Edebî Zihin notu

Petersburg’un modernizmi, dünyayı karmaşık anlatmasında değildir. Daha temel bir iddiası vardır: Belki de dünya gerçekten tek bir bakışla anlatılabilecek kadar bütün değildir.

Belıy bu ihtimali kabul eder. Şehir parçalanır. Zaman sıkışır.

Karakter kendisinden emin olamaz. Renk tek anlama gelmez. Sembol kapanmaz.

Anlatıcı tamamen şeffaf değildir. Ses ve ritim anlam kadar önem kazanır. Bu nedenle Petersburg modernizmi yalnız temsil etmez.

Modernist düşünme biçimini okura yaşatır. Romanın geride bıraktığı soru da budur:

Gerçeklik parçalı deneyimleniyorsa, onu bütün gösteren roman mı daha gerçektir; parçalarını koruyan roman mı?