Petersburg’un modernist oluşu yalnız 20. yüzyıl başında yazılmış olmasından gelmez. Belıy modern dünyanın parçalanmış deneyimini yalnız konu edinmez; onu romanın cümlelerine, ritmine, bakış açısına ve görüntülerine taşır. Okur şehirdeki krizi yalnız karakterlerin sözlerinden öğrenmez, anlatının kendisinde hisseder.

Bu yüzden Petersburg’u modernist yapan özellikleri bir teknik listesine dönüştürmek yanıltıcıdır. Parçalanmış anlatı, tekrar, ses oyunları, renk, grotesk ve düşsel sahneler birbirinden bağımsız süsler değildir. Hepsi aynı soruya hizmet eder: Gerçeklik artık tek ve sabit bir bakış açısından anlatılamıyorsa roman nasıl bir biçim bulmalıdır?

Rus sembolizmi de bu biçimin temel kaynaklarından biridir. Fakat Belıy’ın sembolleri tek anlamlı işaretler gibi çalışmaz; tekrarlandıkça, yer değiştirdikçe ve başka imgelerle karşılaştıkça anlamları çoğalır.

Modernizm romanda konu değil, biçimdir

Petersburg’un temel olay örgüsü takip edilebilir: bir oğul, babasını hedef alan bir suikast görevinin içine çekilir; şehir 1905’in siyasal baskısı altındadır. Zorluk olayların kendisinde değil, bu olayların nasıl anlatıldığındadır. Belıy aynı sahneyi algı, ses, renk ve düşünce üzerinden parçalara ayırabilir.

Anlatı bazen karakterin zihnine yaklaşır, bazen uzaklaşır; somut bir sokak bir anda simgesel bir düzleme açılabilir; sıradan bir nesne tekrarlandıkça tehdit ya da takıntı kazanabilir. Bu kaymalar klasik gerçekçi anlatının “dışarıda sağlam bir dünya vardır ve anlatıcı onu düzenler” güvenini sarsar.

Modernizm tam burada başlar: roman yalnız dünyayı temsil etmez, temsil etmenin güvenilirliğini de problem hâline getirir. Petersburg’da biçim, anlatılan krizin dış kabuğu değil, krizin kendisidir.

Ritim düzyazıyı neden müziğe yaklaştırır?

Belıy’ın şiir ve “senfoni” deneyleri düzyazısına da yansır. Cümleler yalnız bilgi taşımaz; ses tekrarları, vurgu, kesinti ve ritim aracılığıyla bedensel bir okuma temposu üretir. Bir kelimenin yeniden ortaya çıkması, anlam kadar ses hafızası da yaratır.

Bu ritmik yapı özellikle gerilim anlarında belirgindir. Bomba henüz patlamamış olsa bile tekrarlar yaklaşan bir şeyin hissini güçlendirebilir. Şehrin adımları, bürokrasinin mekanik düzeni ve karakterlerin takıntılı düşünceleri benzer ritimler içinde yankılanır.

Bu yüzden Petersburg’u yalnız sessiz anlamlar üzerinden okumak eksik kalır. Belıy’ın düzyazısı, okurun zihninde olduğu kadar kulağında da çalışır. Ritim, olay örgüsünü hızlandırmak ya da yavaşlatmaktan fazlasını yapar; karakterlerin dünyayı nasıl yaşadığını biçimlendirir.

Parçalanmış bakış açısı nasıl bir gerçeklik kurar?

Petersburg’da gerçeklik çoğu zaman tek bir merkezden görünmez. Bir yüz, sokak ya da olay farklı algıların içinden değişebilir. Karakterlerin düşüncesi dış dünyaya karışırken anlatıcı da kesin bir mesafede durmaz. Bu nedenle okur, gördüğü görüntünün nesnel mi, zihinsel mi olduğunu her zaman hemen ayıramaz.

Bu kararsızlık rastlantı değildir. Modern şehirde bireyin maruz kaldığı hız, kalabalık, bilgi ve uyaran fazlalığı parçalı algıyı büyütür. Belıy’ın anlatısı da bu deneyimi düzgün bir çizgiye çevirmek yerine kırılmaları korur.

Sonuçta romanın dünyası bir aynadan çok kırık bir aynaya benzer. Parçaların her biri bir şey gösterir ama hiçbiri bütünü tek başına açıklamaz. Okur anlamı hazır almak yerine parçalar arasındaki ilişkiden kurmak zorundadır.

Sembol, tek cevap veren bir şifre değildir

Sembolist bir romanı okurken en kolay hata, her imgeye sabit bir karşılık vermektir. Kırmızı “devrim”, sis “belirsizlik”, bomba “şiddet” denildiğinde metin hızla bir sözlüğe indirgenir. Oysa Petersburg’da imgeler bağlama göre yön değiştirir.

Bir renk başka bir karakterde, başka bir sahnede veya başka bir ışık altında farklı anlam alanlarına açılabilir. Christine Tomei’nin ışık ve renk üzerine çalışmasının gösterdiği gibi renk sistemi tek tek sembollerin toplamından çok, birbirini etkileyen ilişkiler ağı olarak okunmaya daha uygundur.

Bu çoğulluk Belıy’ın sembolizmini modernist biçimle birleştirir. Sembol anlamı kapatmaz; açar. Okurun görevi “doğru cevabı” bulmak değil, imgenin roman boyunca hangi ilişkiler içinde değiştiğini izlemektir.

Işık, renk ve sis neden algıyı kararsızlaştırır?

Petersburg’un görsel dünyasında ışık hiçbir zaman yalnız aydınlatma değildir. Alacakaranlık, beyaz gece, sokak ışıkları ve renk değişimleri nesnelerin sınırlarını yeniden kurar. Bir yüzün, binanın ya da siluetin nasıl göründüğü, ne kadar gerçek kabul edileceğini etkiler.

Sis bu kararsızlığı daha da artırır. Şehir hem vardır hem çözülür; anıt ve bina somut kalırken görüntüleri belirsizleşir. Görünür dünya güvenilirliğini kaybettikçe karakterlerin bilinçleriyle dış mekân arasındaki sınır da incelir.

Belıy böylece görsel atmosferi psikolojik tasvirin alternatifi hâline getirir. Karakterin korktuğunu yalnız söylemek yerine, şehrin biçimini ve ışığını onun korkusunun ritmine yaklaştırabilir.

Grotesk neden romanın modernizminin parçasıdır?

Petersburg ciddi bir siyasal ve varoluşsal kriz anlatırken aynı zamanda tuhaf, abartılı ve yer yer komiktir. Yüzler, bedenler, jestler ve bürokratik alışkanlıklar karikatüre yaklaşabilir. Bu grotesk damar özellikle Gogol geleneğini hatırlatır, fakat Belıy onu modernist algının parçalanmasına taşır.

Grotesk, otoritenin görkemini küçültür. Bürokratik düzen ne kadar ciddi görünürse mekanik tekrarları o kadar gülünçleşebilir; devrimci jest ne kadar kahramanca görünürse karakterin korkusu onu o kadar bozabilir. Mizah burada krizi hafifletmez, kesinlikleri aşındırır.

Gerçek ile halüsinasyon arasındaki sınır neden bulanık?

Milica Banjanin’in düşler, hayaletler ve mekân üzerine çalışması Petersburg’un fiziksel şehir ile zihinsel şehir arasında sürekli gidip geldiğini gösterir. Belıy gerçekliği tamamen terk etmez; tersine, somut ayrıntıyı koruyup onun üzerine düşsel bir katman bindirir.

Bu nedenle romandaki tuhaf sahneleri yalnız “rüya” diye kenara ayırmak mümkün değildir. Düş, korku, hatıra ve gerçek çevre birbirini etkiler. Karakterin zihninde başlayan bir görüntü şehrin atmosferine; şehrin atmosferi de karakterin düşüncesine geri dönebilir.

Zorluk bir kusur mu, romanın yöntemi mi?

Petersburg kolay bir roman değildir. Fakat zorluğunun önemli kısmı bilinçli biçim tercihinden gelir. Belıy okurun yalnız olayları takip etmesini değil, tekrarları, sesleri, renkleri ve bakış değişimlerini de fark etmesini ister. Bu nedenle roman hızlı tüketilen bir olay örgüsünden çok, ritmi içinde öğrenilen bir metindir.

İlk okumada bütün sembolleri çözmek gerekmez. Hatta metni daha verimli kılan, bazı anlamların açık kalmasına izin vermektir. Petersburg’un modernist gücü, okurun karşısına tamamlanmış bir dünya koymamasında; onu parçaları yeniden ilişkilendirmeye zorlamasında yatar.

Edebî Zihin notu: biçim neden bu kadar önemli?

Çünkü Belıy için parçalanmış bir çağ, bütünüyle pürüzsüz bir anlatımla verilemez. 1905’in siyasal krizi, bürokrasinin mekanik düzeni, ailenin çözülmesi ve karakterlerin kararsız kimliği romanın biçiminde karşılığını bulur. Cümle kırılır, perspektif kayar, renk değişir, gerçek ile düş birbirine karışır.

Petersburg’un modernizmi tam olarak budur: Roman yalnız parçalanmış bir dünyayı anlatmaz; okuru da o parçalanmanın içinde okumaya zorlar.