Usta ile Margarita’nın ilk okumada zorlayıcı yanlarından biri karakter kalabalığıdır. Moskova’daki edebiyatçılar, memurlar, Woland’ın maiyeti ve Yerşalayim bölümlerindeki kişiler hızla birbirine eklenir. Fakat romanın yapısı isimleri ezberlemekten çok karakterlerin hangi ahlaki işlevi üstlendiğini gördüğümüzde sadeleşir.

Woland: Düzeni bozan mı, maskeyi düşüren mi?

Woland Moskova’ya yabancı bir profesör görünümünde gelir, fakat kısa sürede şeytani kimliği belirginleşir. Onun temel işlevi yalnız kaos yaratmak değildir. İnsanların para, statü, korku ve ikiyüzlülük karşısındaki davranışlarını açığa çıkaran bir sınayıcı gibi çalışır.

Bu nedenle Woland tek boyutlu bir ‘kötü adam’ değildir. Roman, şeytan figürünü ahlaki düzeni daha da karmaşık hâle getirmek için kullanır: Bazı cezalar onun elinden gelirken, en büyük adaletsizlikler son derece dünyevi kurumlar tarafından üretilir.

Behemot, Korovyev ve Azazello neyi temsil ediyor?

Behemot, Woland’ın maiyetindeki dev kara kedi, romanın grotesk mizahının en görünür yüzüdür. Silah, yemek, yangın ve söz oyunlarıyla ciddi kurumları panayır sahnesine çevirir. Korovyev-Fagot dili ve rol yapmayı, Azazello ise daha doğrudan tehdidi ve şiddeti taşır.

Bu üçlü ‘yardımcı karakter’ olmaktan fazlasıdır. Woland’ın soyut gücünü farklı anlatı tonlarına bölerler: komedi, sahtekârlık, korku ve fiziksel müdahale. Böylece Moskova’daki hiciv tek bir tonda ilerlemez.

Usta neden isimsiz?

Usta’nın kişisel adı geri plana çekilir; o kendisini yazarlığı üzerinden tanımlar. Fakat roman yazarlığı romantik bir kahramanlık olarak idealize etmez. Usta eleştiri ve baskı karşısında yıpranır, metnini yakar ve dünyadan çekilir.

Bu kırılganlık önemlidir. Bulgakov sanatçıyı otomatik olarak cesur ve dirençli ilan etmez; tam tersine korkunun üretme arzusunu ve insanın kendi eserine olan güvenini nasıl aşındırabileceğini gösterir.

Margarita neden romanın en etkin kişisi?

Margarita, Usta’nın yokluğunu kabullenmez. Woland’ın teklifini kabul etmesi, şeytani bir dünyaya pasifçe sürüklenmesi değil; aradığı kişiye ulaşmak için bilinçli biçimde risk almasıdır. Bu eylemlilik onu romanın hareket merkezlerinden biri yapar.

Baloda gücü eline geçirdiğinde Frieda’ya gösterdiği merhamet de önemlidir. Margarita’nın özgürlüğü yalnız kendi arzusunu gerçekleştirmekle sınırlı kalmaz; başkasının acısını fark edebildiği ölçüde ahlaki bir boyut kazanır.

Pontius Pilatus ve Yeshua: İkinci romanın ahlaki ekseni

Pilatus siyasal yetki sahibidir fakat karar anında özgür değildir; kariyer, düzen ve korku onun hareket alanını daraltır. Yeshua ise kurumsal gücü olmayan ama konuştuğu hakikatten vazgeçmeyen karşı figürdür.

Bu ikili, Moskova’daki karakterlerin daha küçük ölçekte yaşadığı korku ve taviz sorununu tarihsel bir trajedi düzeyine taşır. Pilatus’un uzun vicdanı, tek bir korkaklık ânının zamana nasıl yayıldığını gösterir.

Berlioz ve Ivan Bezdomny neden başlangıçta?

Berlioz edebî kurumun kendinden emin aklını, Ivan ise bu dünyanın içinde henüz değişme ihtimali taşıyan daha hareketli bir bilinci temsil eder. Woland’la karşılaşmaları, romanın ‘gerçek’ sayılan sınırlarını ilk kez parçalar.

Ivan’ın daha sonra Usta’yla karşılaşması, karakter ağını birbirine bağlar. Roman böylece başlangıçtaki alaycı şairi, sanat ve hakikat meselesinin tanığına dönüştürür.

Karakterleri karıştırmadan nasıl takip etmeli?

Karakterleri isim listesi olarak ezberlemek yerine dört gruba ayırmak okumayı belirgin biçimde kolaylaştırır: Woland ve maiyeti; Usta ile Margarita; Moskova’nın edebiyat ve bürokrasi çevresi; Pilatus ile Yeshua’nın Yerşalayim hattı. Her grup romanın başka bir tonunu taşır ve gruplar birbirine yaklaştıkça ana fikir görünür hâle gelir.

Ivan Bezdomny bu şema içinde özellikle önemlidir çünkü Moskova’daki hicivden Usta’nın hikâyesine geçiş yapan köprü karakterdir. Başlangıçta resmî edebiyat çevresinin parçasıyken yaşadıkları, onun neyin gerçek sayılacağına dair güvenini sarsar.

Okurken her yeni isimde 'Bu kişi kimin yanında?' sorusundan çok 'Bu kişi korku, güç, merhamet ya da hakikat karşısında ne yapıyor?' sorusunu sormak daha kullanışlıdır. Bulgakov’un kalabalık kadrosu böylece bir soy ağacı olmaktan çıkar ve aynı ahlaki sınavın farklı cevaplarına dönüşür.

Karakterlerin genel yapısını romanın ana fikri içinde görmek için Usta ile Margarita Ne Anlatıyor?; Woland’ın neden klasik bir kötü karakter olmadığını ayrıntılı okumak için Woland Kimdir? yazılarına geçebilirsiniz.