Mihail Bulgakov

Mihail Bulgakov 1891’de Kiev’de doğdu. Tıp eğitimi aldı ve Birinci Dünya Savaşı ile devrim yıllarının çalkantısı içinde hekimlik yaptı. Hastalık, ölüm ve insanların olağanüstü koşullarda verdiği gündelik tepkilerle kurduğu bu erken temas, daha sonra kurmacasındaki beden, korku ve kırılganlık duygusuna güçlü bir zemin sağladı.

1921’de Moskova’ya yerleşmesi, Bulgakov’un edebî hayatında belirleyici bir dönemeç oldu. Gazete yazıları, feuilletonlar, öyküler ve tiyatro metinleri aracılığıyla yeni Sovyet başkentinin bürokrasisini, konut sıkıntısını, kültür kurumlarını ve kariyer hırslarını gözlemledi. Moskova onun eserlerinde dekor değil, insan davranışını açığa çıkaran bir toplumsal laboratuvardır.

Beyaz Muhafız ve ondan uyarlanan Turbinlerin Günleri, devrim ile iç savaşın aile hayatını nasıl parçaladığını gösterirken; Köpek Kalbi bilim, toplumsal mühendislik ve yeni insan yaratma arzusunu grotesk bir deney üzerinden hicveder. Bulgakov’un fantastik ve gerçekçi olanı yan yana kullanması, kaçıştan çok gerçekliği daha görünür kılma yöntemidir.

Yazarın tiyatro ve yayın hayatı boyunca sansür, yasaklama ve sahneleme sorunlarıyla karşılaşması eserlerindeki sanatçı–iktidar gerilimini kişisel bir deneyime dönüştürdü. Bulgakov’un dünyasında baskı yalnız açık yasak biçiminde işlemez; kariyer korkusu, kurumlara uyum ve insanların kendi kendilerini sansürlemesi de aynı düzenin parçalarıdır.

Usta ile Margarita üzerinde 1920’lerin sonundan ölümüne kadar farklı taslaklarla çalıştı. Romanın Moskova bölümleri fantastik bir hiciv kurarken Pontius Pilatus anlatısı korkaklık, vicdan ve hakikat sorununu tarihsel bir düzleme taşır. Usta’nın yazdığı romanın romanın içine yerleştirilmesi, kurmacayı hem konu hem de direnme biçimi hâline getirir.

Bulgakov’un mizahı yalnız alay değildir. Woland ve maiyetinin yarattığı kaos, zaten mevcut olan açgözlülüğü, ikiyüzlülüğü ve korkuyu görünür kılar. Bu nedenle fantastik olan gerçek dünyanın karşıtı değil, onun gizlediği ahlaki çelişkileri büyüten bir aynadır.

Bulgakov 1940’ta Moskova’da öldü ve Usta ile Margarita’nın tam yayımlanışını göremedi. Roman 1960’larda sansürlü biçimde okura ulaştı; daha sonra yayımlanan daha tam metinler eserin dünya çapındaki etkisini büyüttü. Yazılma ve yayımlanma hikâyesi, romanın sanatın silinip silinemeyeceğine ilişkin sorusunu metnin dışına da taşır.

Edebî Zihin’de Bulgakov’u yalnız ‘yasaklı yazar’ ya da ‘fantastik romancı’ etiketiyle değil; mizahın korkuyla, aşkın hafızayla ve sanatın hakikatle nasıl ilişki kurduğunu araştıran bir yazar olarak okuyacağız.