Usta ile Margarita’nın finali, roman boyunca kurulan ahlaki dengeleri tek bir ödül-ceza tablosuna dönüştürmez. Usta ile Margarita birlikte ayrılır, Pilatus’un uzun bekleyişi sona erer, Woland ve maiyeti gerçek görünümlerine yaklaşır. Fakat özellikle bir ayrıntı okuru durdurur: Usta’ya ‘ışık’ değil, huzur verilir.
Usta neden ‘ışığı’ hak etmiyor?
Roman bunu kesin bir mahkeme kararı gibi açıklamaz. Usta yaratıcıdır ve haksızlığa uğramıştır; fakat aynı zamanda korkuya yenilmiş, romanını yakmış ve dünyadan çekilmiştir. Bulgakov sanatçıyı yalnız mağdur değil, kendi geri çekilişinin sorumluluğunu da taşıyan karmaşık bir figür olarak bırakır.
Bu yüzden huzur bir küçümseme değildir. Usta’nın tükenmişliğine uygun bir son, mücadeleden ve hafızanın ağırlığından uzak bir dinlenme biçimidir.
Margarita’nın sonu neden Usta’nınkine bağlanıyor?
Margarita roman boyunca Usta’dan daha etkin davranır. Onu arar, Woland’ın teklifini kabul eder, baloda görev üstlenir ve gücünü yalnız kendisi için kullanmaz. Buna rağmen finalde kaderi Usta’dan ayrılmaz.
Bu bağ, romanın aşk fikrini ‘ödül kazanma’ mantığından çıkarır. Margarita’nın seçimi, Usta’yla birlikte olmayı kendi varoluşunun parçası hâline getirmesidir. Roman bu tercihi tartışmaya açık bırakır; onu ne tamamen fedakârlık ne de romantik zafer olarak kapatır.
Pilatus neden sonunda özgür bırakılıyor?
Pilatus’un cezası iki bin yıllık vicdan ve bekleyiştir. Usta’nın yazdığı hikâyeyi tamamlamasıyla bu bekleyiş çözülür. Burada sanat geçmişi değiştirmez; fakat geçmişe verilen anlamı ve hafızadaki yerini dönüştürür.
Pilatus’un özgürlüğü romanın affetme fikrini de gösterir. Bulgakov ahlaki hatayı yok saymaz, fakat insanı sonsuza kadar tek bir korkaklık anına sabitlemenin de başka bir adaletsizlik olabileceğini düşündürür.
Woland neden son sözü söyleyen kişi gibi görünüyor?
Woland finalde güçlü bir aracı olsa da romanın bütün metafizik düzeninin sahibi olarak açıklanmaz. Başka bir düzeyden gelen kararları uygular ve yolları açar. Bu ayrım önemlidir: şeytan her şeyin ölçüsü değildir; roman onun da içinde bulunduğu daha geniş bir ahlaki kozmos ima eder.
‘Işık’ ile ‘huzur’ ayrımı tek bir anlama mı geliyor?
Hayır. Finalin bu ayrımı eleştiride farklı şekillerde yorumlandı: Usta’nın korkuya yenilmesinin sonucu, sanatçının dünyevi yorgunluğuna uygun bir merhamet biçimi ya da romanın metafizik düzeninde bilinçli olarak açık bırakılmış bir sınır olarak okunabilir.
Bu belirsizlik romanın gücünü azaltmaz. Tam tersine, Bulgakov finali didaktik bir ‘kim neyi hak etti?’ tablosuna dönüştürmez. Usta’nın huzuru hem kurtuluş hem de eksik kalmış bir zafer olarak aynı anda okunabilir.
Final mutlu mu, karanlık mı?
Usta ile Margarita birbirine kavuşur, fakat eski hayatlarına dönmezler. Pilatus serbest kalır, fakat iki bin yıllık pişmanlık silinmiş değildir. Moskova ise bir süre sonra gündelik ritmine geri döner. Bu nedenle final tam anlamıyla zafer değildir; kayıpların geri alınmadığı ama bazı düğümlerin çözüldüğü bir kapanıştır.
Romanın sonundaki ‘huzur’ belki de tam bu nedenle önemlidir. Bulgakov, bütün acıları telafi eden parlak bir adalet yerine, hafızanın ve korkunun artık insanı parçalamadığı daha sınırlı bir kurtuluş düşünür.
Usta ile Margarita finalde gerçekten ölüyor mu?
Final, Usta ile Margarita’nın dünyevi hayatla bağını kesen bir ölüm ve geçiş sahnesi kurar; fakat bunu sıradan gerçekçi nedensellik içinde bırakmaz. Azazello’nun getirdiği şarapla başlayan bölüm, romanın metafizik düzlemine geçişin eşiğidir.
Bu yüzden finali yalnız 'öldüler' ya da 'aslında hiçbir şey olmadı' diye kapatmak metnin kurduğu belirsizliği azaltır. Bulgakov, fiziksel ölüm ile başka bir varoluş düzlemine geçişi fantastik anlatının içinde üst üste bindirir.
Önemli olan, Usta ile Margarita’nın eski Moskova hayatlarına geri dönmemeleridir. Onlara verilen şey kaybedilen geçmişin iadesi değil, artık mücadele etmek zorunda olmadıkları başka bir varoluş biçimidir; 'huzur' sözcüğü tam da bu nedenle belirleyicidir.
Bu ayrım finali klasik mutlu sondan uzaklaştırır. Aşk korunur ve bazı düğümler çözülür, fakat sansür, korku ve kaybedilmiş yıllar geriye dönük olarak silinmez; kurtuluş, zararın hiç yaşanmamış sayılması anlamına gelmez.
Finaldeki Pilatus kararını ayrıntılı okumak için Pontius Pilatus; Usta’nın eserinin neden yok olmadığı sorusu için El Yazmaları Yanmaz yazılarına geçebilirsiniz.
