Usta ile Margarita’da Pontius Pilatus bölümleri ilk okumada Moskova anlatısını kesen ayrı bir roman gibi görünebilir. Aslında Bulgakov’un ahlaki merkezlerinden biri tam burada kurulur. Pilatus, Yeshua’nın söylediklerinde tehlikeden çok hakikat sezdiği hâlde onu koruyacak kararı veremez.
Pilatus’un asıl suçu ne?
Roman Pilatus’u basit bir zalim olarak çizmez. O güçlüdür, deneyimlidir ve karşısındaki kişinin masumiyetini hisseder. Fakat siyasal sonuçlardan korkar. Trajedi tam da burada doğar: Yanlış kararı bilgisizlikten değil, bildiği şeye rağmen verir.
Bu nedenle Pilatus’un meselesi hukuk tartışmasından önce vicdan problemidir. Yetkisi vardır ama özgürlüğü yoktur; çünkü kendi konumunu kaybetme korkusu kararını belirler.
Yeshua neden İncil’deki İsa’nın bire bir kopyası değil?
Bulgakov Yeshua Ha-Notsri’yi teolojik bir dogmanın doğrudan aktarımı olarak kurmaz. Roman içindeki anlatı, bilinen kutsal anlatıyla mesafeli bir ilişki kurar ve odağı mucizeden çok konuşma, merhamet ve korku sorununa çevirir.
Yeshua’nın kırılgan ve dünyevi görünümü Pilatus’un kararını daha ağırlaştırır. Karşısında soyut bir dini sembol değil, konuşabildiği ve anlayabildiği bir insan vardır.
Korkaklık neden romanın en ağır meselelerinden biri?
Pilatus’un kararını belirleyen korku, Moskova’daki sansür ve kurum sahnelerine bağlanır. Orada da insanlar çoğu zaman doğrudan kötülük yapmak yerine başlarına gelebileceklerden çekindikleri için susar, uyum sağlar ya da başkasını dışlar.
Böylece Bulgakov, korkaklığı tek bir tarihsel figürün kusuru olmaktan çıkarır. İktidarın en güçlü olduğu an, insanın açık emir almadan kendi vicdanına karşı davranmaya başladığı andır.
Pilatus neden binlerce yıl huzur bulamıyor?
Romanın finalinde Pilatus’un cezası yalnız dışarıdan verilmiş metafizik bir yaptırım gibi görünmez. Asıl ceza, verebileceği başka bir kararın ihtimalini sürekli taşımasıdır. Vicdan, geçmişi bitmiş bir olay olarak bırakmaz.
Usta’nın Pilatus hikâyesini tamamlaması bu yüzden yazarlık ile ahlaki hafıza arasında bağ kurar. Sanat geçmişteki eylemi değiştiremez; fakat onu unutulmaktan kurtarabilir ve başka bir anlam alanına taşıyabilir.
Pilatus’un baş ağrısı, ay ve uykusuzluk neden tekrar ediyor?
Bulgakov Pilatus’un vicdanını yalnız düşünce olarak anlatmaz; onu bedene ve geceye bağlar. Baş ağrısı, güneş, ay ve uyuyamama gibi tekrar eden ayrıntılar, kararın zihinsel bir pişmanlıktan fiziksel ve zamansal bir cezaya dönüşmesini sağlar.
Bu motifler finaldeki özgürleşmeyi de hazırlar. Pilatus’un bekleyişi yalnız hukuki ya da teolojik bir mesele değil, tekrar eden bir iç sahneye dönüşmüştür. Usta’nın hikâyeyi tamamlaması, bu tekrarın kırıldığı anlatısal andır.
Pilatus bölümleri Moskova anlatısını nasıl değiştiriyor?
Yerşalayim bölümleri olmasaydı romanın Moskova hicvi daha kolay biçimde yalnızca dönem eleştirisi olarak okunabilirdi. Pilatus sayesinde korku, vicdan ve hakikat soruları tarihsel sınırı aşar. Bulgakov’un sorusu yalnız Stalin dönemindeki insanların neden sustuğu değildir; insanın güç karşısında doğru bildiği şeyi neden terk edebildiğidir.
Pilatus bölümleri tarihsel gerçeklik mi, Usta’nın romanı mı?
Pilatus-Yeshua bölümlerini tarih kitabı gibi okumak doğru değildir. Bulgakov tarihsel ve dinsel malzemeyi kullanır, fakat Yerşalayim anlatısı romanın kendi kurmaca düzeni içinde yeniden yazılmıştır ve karakterler kanonik anlatıların bire bir kopyaları değildir.
Özellikle Yeshua’nın çizilişi bu farkı görünür kılar. Bulgakov’un amacı İncil anlatısını sahne sahne yeniden kurmak değil; hakikat, korku, iktidar ve vicdan sorularını romanın Moskova hattıyla konuşabilecek yeni bir edebî biçime dönüştürmektir.
Bu nedenle Pilatus bölümlerinde en verimli okuma, 'tarihsel olarak tam olarak böyle mi oldu?' sorusundan önce 'Bu sahne Moskova’daki korku ve suskunlukla hangi ahlaki bağı kuruyor?' sorusunu sormaktır. Pilatus’un kararı, romanın diğer karakterlerinde daha küçük ölçekte görülen taviz mekanizmasını trajik bir yoğunluğa taşır.
Usta’nın bu hikâyenin yazarı olması da meseleyi daha karmaşıklaştırır. Roman, belgesel doğruluk ile edebî hakikati birbirine eşitlemez; kimi zaman kurmaca bir anlatının, insanların korku karşısındaki davranışını tarihsel bir kayıttan farklı ama güçlü bir biçimde görünür kılabileceğini düşündürür.
Bu ahlaki hattın Moskova’daki karşılığını görmek için Usta ile Margarita Ne Anlatıyor?; hakikatin yazı ve sansürle ilişkisi için El Yazmaları Yanmaz Ne Demek? yazılarına geçebilirsiniz.
