Beyaz Geceler: Hayalperest’in Trajedisi Nastenka’yı Kaybetmek Değil

Beyaz Geceler’in en hüzünlü tarafı Hayalperest’in Nastenka’yı kaybetmesi olmayabilir. Daha hüzünlü ihtimal, gerçek hayatın ona dört gece boyunca dokunmasına rağmen, sonunda bu hayatı yeniden yalnızca güzel bir hatıraya çevirmesidir.

Dostoyevski metni daha baştan “Sentimental Roman” ve “Bir hayalperestin hatıralarından” diye çerçeveler. Bu küçük alt başlık önemli bir uyarıdır: Okuduğumuz şey yalnızca dört gecede yaşananlar değil, o gecelerin bir Hayalperest tarafından sonradan nasıl anlatıya dönüştürüldüğüdür.

Hayalperest’in asıl sorunu yalnız olmak mı?

Anlatıcı Petersburg’da yaklaşık sekiz yıldır yaşadığını, buna rağmen neredeyse hiç tanıdığı olmadığını söyler. Sokakta düzenli gördüğü insanları uzaktan tanıdığına inanır; evleri kişileştirir, cephelerin kendisiyle konuştuğunu hayal eder. Şehir, gerçek sosyal ilişkinin yerine kurduğu alternatif bir yakınlık alanına dönüşür.

Bu nedenle onun yalnızlığı yalnızca çevresinde kimse bulunmaması değildir. Asıl mesele, karşılıklı ilişkinin yerini tek taraflı olarak yönetebildiği bir hayal düzeninin almasıdır. Evler onu reddetmez; zihninde kurduğu insanlar beklenmedik kararlar vermez; hayal, hayatın belirsizliğini ortadan kaldırır.

Hayalperest’in kendisi de bu mekanizmanın farkındadır. Nastenka’ya gerçek hayattan çok az pay aldığını ve gerçek hayatın içinde bir hayata başlayamayacak hâle gelmekten korktuğunu anlatır. Sorun hayal gücü değil, hayalin deneyimin ikamesine dönüşmesidir.

Nastenka neden bu düzeni gerçekten bozuyor?

Nastenka bir ‘ideal kadın’ olarak değil, kendi geçmişi, arzusu ve kararı olan gerçek bir insan olarak karşısına çıkar. Hayalperest’in zihnindeki figürler onun anlatısına bütünüyle uyar. Nastenka ise başka birini sever, kendi planını kurar, yardım ister ve gerektiğinde Hayalperest’in arzusuyla aynı yönde hareket etmez.

İlk karşılaşmanın önemi bu yüzden romantik tesadüsten büyüktür. Hayalperest ilk kez kendi zihninin dışından geri dönüş alan bir yakınlık yaşar. Duygusu artık yalnız ona ait değildir; karşısındaki kişinin geçmişi, iradesi ve seçim hakkı da vardır.

Metnin en güçlü tersliği: Nastenka bağlı, Hayalperest serbest

Nastenka büyükannesinin kendisini denetlemek için elbisesini kendi elbisesine iğnelediğini anlatır. Sahne komik bir tona sahip olsa da kontrol son derece maddidir: genç kadının hareket alanı başka bir bedene fiziksel olarak bağlanır.

Buna rağmen Nastenka sürekli gerçek dünyaya doğru hamle yapar. Okur, tiyatroya gider, kiracıyla konuşur, ayrılık ihtimali karşısında eşyalarını toplayıp onun odasına çıkar, bir yıl bekler ve daha sonra haber almak için mektup planı kurar. Eylemleri her zaman sonuç vermez; ama hayalden dışarı yönelir.

Hayalperest ise Petersburg’da serbestçe dolaşır. Kimse onu bir sandalyeye ya da eve bağlamaz. Yine de kendi anlatısında gerçek hayatla temasını kaybettiğini söyler. Nastenka’nın bedeni bağlıyken iradesi hareket eder; Hayalperest’in bedeni özgürken hayatı zihninde ertelenir.

Hayalperest Nastenka’yı mı seviyor, yoksa onun açtığı hayatı mı?

Hayalperest’in duygusunu sahte saymak metni küçültür. O gerçekten etkilenir, gerçekten bağlanır ve gerçekten acı çeker. Fakat daha ilk gecede, yaşadığı anı gelecekte tekrar tekrar zihninde yaşayacağını söylemesi önemlidir: deneyim henüz bitmeden hatıraya ve hikâyeye dönüşmeye başlar.

Bu nedenle aşkın içine yıllardır birikmiş başka bir arzu karışır: birine ait olmak, biri tarafından beklenmek, gündelik ve ortak bir geleceğe sahip olmak. Nastenka yalnız sevilen kişi değildir; Hayalperest’in uzun süredir yalnızca zihninde kurduğu hayatın ilk somut ihtimalidir.

Buradaki soru ‘gerçekten seviyor mu?’ değildir. Daha zor soru şudur: Bir insan sevdiği kişiyi görürken, aynı anda o kişinin kendisine vadettiği hayatı da görüyorsa bu iki şeyi birbirinden ne kadar ayırabilir?

Dört gece neden bir ömür kadar büyük hissediliyor?

Eserin zamanı olağanüstü sıkışıktır. Birkaç buluşma, birkaç yürüyüş ve birkaç konuşma kısa sürede bütün bir yaşam ihtimaline dönüşür. Bu hız yalnız romantik anlatının temposu değildir; Hayalperest’in dünyayı yaşama biçimidir. O deneyimi yavaşça sınamak yerine hızla anlamlandırır.

Kısa yaşantıya dev bir gelecek yüklenmesi, metnin hem büyüsünü hem tehlikesini üretir. Okur da anlatıcının temposuna kapılır; birkaç gecenin gerçekten dönüştürücü olduğuna inanır. Fakat tam da bu noktada yaşananla anlatılan arasındaki mesafe açılır.

Hayalperest neden yaşadığını hemen hikâyeye çeviriyor?

‘Bir hayalperestin hatıralarından’ alt başlığı, anlatıcının yalnız olayları aktarmadığını hatırlatır. Hayalperest kendi duygusunu sahneler, büyütür ve estetikleştirir. Petersburg’un sokakları, evleri, gökyüzü ve Nastenka’yla geçirilen saatler onun dilinde sıradan ölçeğini kaybeder.

Bu, anlatıcının yalan söylediği anlamına gelmez. Aksine Edebi Zihin açısından daha ilginç olan, onun samimiyetle yaşadığını anlatırken aynı anda kendisini de o anlatının kahramanına dönüştürmesidir. Hayalperest hayatı yalnız yaşamak istemez; yaşadığı şeyi anlatılmaya değer bir biçime sokma ihtiyacı da duyar.

Bu yüzden Beyaz Geceler’in duygusal yoğunluğu olayların ‘nesnel büyüklüğü’ değildir. Yoğunluk, Hayalperest’in kısa bir karşılaşmaya bütün geçmişini ve bütün olası geleceğini yükleyebilme gücünden doğar.

Petersburg neden insanlardan daha canlı?

Şehir boşaldığında Hayalperest kendisini kişisel olarak terk edilmiş hisseder. Yazlık yerlere giden kalabalık onun gerçek arkadaşları değildir; yine de onların yokluğu, kendi kurduğu sembolik sosyal çevrenin dağılması gibi yaşanır.

Evlerin renkleri, pencereler, sokakta tekrar tekrar gördüğü yabancılar ve özellikle kanal çevresi, onun insanlarla kuramadığı yakınlığın şehir ölçeğindeki karşılığıdır. Petersburg böylece hem yalnızlığını mümkün kılan anonimlik hem de Nastenka’yla gerçek karşılaşmayı mümkün kılan ortak alan olur.

Beyaz gecenin aydınlığı da bu eşiği destekler: gece ile gündüz tam ayrılmaz, şehir birkaç saatliğine başka türlü görünür. Fakat bunu tek bir kapalı sembole çevirmek gerekmez. Önemli olan geçiciliktir; şehir gibi Hayalperest de birkaç gece boyunca başka türlü yaşayabilir.

Finalde gerçekten olgunlaşıyor mu?

Nastenka beklediği adama döndüğünde Hayalperest’in onu suçlamaması önemlidir. Kaybını öfkeye çevirmemesi, Nastenka’nın mutluluğunu bozmak istememesi ve yaşadığı kısa yakınlığı sırf sürmedi diye değersizleştirmemesi gerçek bir duygusal cömertlik taşır.

Ama final aynı anda daha karanlık bir görüntü verir: anlatıcı gelecekte kendisini aynı odada, daha yaşlı ve yine yalnız tahayyül eder. Bu ayrıntı, acıyı yalnız ‘sevdiği kadını kaybetti’ düzeyinden çıkarır. Değişmeden kalmış bir hayat ihtimali önümüze gelir.

Bir anlık mutluluk gerçekten yeter mi?

Finaldeki kısa mutluluk fikrini yalnız ‘gerçek sevgi karşılık beklemez’ diye okursak Hayalperest’in eski mekanizmasını gözden kaçırırız. O daha önce de yaşanmamış hayatların hayaliyle yetinebiliyordu. Şimdi ilk kez yaşanmış bir şeyi aynı biçimde sonsuz bir iç hatıraya dönüştürme ihtimali vardır.

Ama cümleyi yalnız kaçış diye okumak da eksik kalır. Nastenka’yla yaşanan dört gece bütünüyle hayal değildir. Hayalperest gerçek bir insan tarafından görülmüş, dinlenmiş ve bir başkasının hayatına gerçekten dokunmuştur. Yaşadığı şeyin değeri, yalnızca sürmediği için yok olmaz.

Beyaz Geceler’in asıl sorusu

Bu yüzden Edebi Zihin için Beyaz Geceler’in temel sorusu ‘Nastenka neden Hayalperest’i seçmedi?’ değildir. Daha zor soru şudur: İnsan hayatı yaşamaktan korktuğu için yıllarca hayal kurmuşsa, hayat gerçekten karşısına çıktığında o deneyimi bir başlangıca dönüştürebilir mi?

Dostoyevski kesin cevap vermez. Hayalperest dört gece boyunca hayatın içine girer; sonra o deneyimi kendisini geleceğe taşıyacak bir başlangıç mı, yoksa bir ömür saklayabileceği kusursuz bir hatıra mı yapacağını bilmediğimiz bir yerde bırakır.

Beyaz Geceler dosyasını Nastenka’nın özgürlüğü, Hayalperest’in sevme biçimi, Petersburg’un yalnızlık coğrafyası ve finalin belirsizliği üzerinden derinleştirebilirsiniz.