İnsanlarla Konuşamayan Biri Neden Evlerle Arkadaş Olur? Hayalperest’in Petersburg’u

Beyaz Geceler’in ilk büyük yakınlığı bir insanla değil, Petersburg’la kurulur. Hayalperest şehirdeki yüzleri tanır, evlerin kendisine seslendiğini düşünür, cephelerin değişimini kişisel bir olay gibi yaşar. Şehir onun için arka plan değil, gerçek sosyal hayatın yerine kurulmuş bir ilişkiler ağıdır.

Bu yüzden ‘insanlarla konuşamayan biri neden evlerle arkadaş olur?’ sorusu yalnız güzel bir mecaz değildir. Hayalperest’in yalnızlığının nasıl çalıştığını ve neden Nastenka’yla karşılaşmanın bu düzeni sarstığını doğrudan gösterir.

Şehir boşalınca neden kişisel olarak terk edilmiş hissediyor?

Petersburglular yazlık yerlere gitmeye başladığında Hayalperest sanki herkes onu bırakıyormuş gibi hisseder. Oysa bu insanların çoğuyla konuşmuş bile değildir. Onları sokakta tekrar tekrar görmek, onun zihninde bir tür tanışıklığa dönüşmüştür.

Bu ayrıntı önemli: Hayalperest ilişkiyi karşılıklı temasla değil, tekrar ve gözlemle kurar. Başkalarının onu tanımasına ihtiyaç duymadan, kendisi onları tanıyormuş gibi yaşayabilir. Şehir boşalınca bu tek taraflı sosyal düzen aniden görünmez olur.

Evler neden insanlardan daha güvenli?

Hayalperest evleri kişileştirir; onları konuşan, hastalanan, güzelleşen veya kötü bir renge boyandığı için üzgün görünen varlıklar gibi anlatır. Bu yalnız Petersburg’u masalsılaştırmaz; onun ilişki ihtiyacını da açığa çıkarır.

Bir ev onu reddetmez. Başka birini sevmez. Ertesi gün kararını değiştirmez. Onun baktığı sürece aynı ilişkinin içinde kalır. Karşılık vermeyen nesne, tam da bu nedenle karşılıklı ilişkinin risklerinden muaftır.

Nastenka’nın farkı burada belirir. O bir cephe değildir; bakıldığı biçimde kalmak zorunda değildir. Hayalperest’in şehirle kurduğu güvenli, tek taraflı yakınlık modeline gerçek bir irade girer.

Yaşlı yabancı neden önemli?

Hayalperest sokakta sürekli karşılaştığı, hiç konuşmadığı yaşlı bir adamı da tanıdıklarından biri gibi düşünür. Aralarında gerçek bir dostluk yoktur; fakat tekrar eden karşılaşma, Hayalperest’in zihninde neredeyse sessiz bir ilişkiye dönüşür.

Bu ayrıntı şehir yazısının merkezindedir: Hayalperest ‘insansız’ değildir. Aksine insanlarla dolu bir dünyada yaşar. Eksik olan şey görünürlük değil, karşılıklılıktır. Petersburg kalabalığı onun yalnızlığını çözmek yerine daha incelikli hâle getirir.

Kanal kenarı neden gerçek karşılaşmaya izin veriyor?

Nastenka’yla karşılaşma evde değil, sokakta; gündüzün düzenli sosyal alanında değil, beyaz gecenin belirsiz saatlerinde ve kanal kıyısında gerçekleşir. Şehir burada yalnızlığı üreten mekân olmaktan çıkıp tesadüfün ve temasın mekânına dönüşür.

Bu değişim Petersburg’un iki yüzünü aynı anda gösterir. Büyük şehir Hayalperest’in anonim kalmasına izin verir; aynı anonimlik iki yabancının geçmiş yükleri olmadan konuşabilmesini de mümkün kılar. Şehir hem saklanma hem karşılaşma alanıdır.

Beyaz geceyi tek bir sembole çevirmemek neden önemli?

Aydınlık gece, gece ile gündüz arasındaki kesin sınırı yumuşatır. Bu atmosfer Hayalperest’in düş ile gerçek arasında yaşadığı geçiş hâliyle güçlü biçimde uyumludur. Fakat beyaz gece yalnız psikolojik bir sembol değildir; Petersburg’un somut mevsimsel deneyiminin de parçasıdır.

Tam da bu somutluk metni güçlendirir. Şehrin gerçek ışık koşulu, anlatıcının iç dünyasına hazır bir metafor sunar; ama şehir yalnız onun zihninin uzantısına indirgenmez.

Sabah geldiğinde şehir neden değişiyor?

Finale doğru yağmur, solgun ışık ve yaşlanan ev görüntüsü romantik eşik zamanının kapanmasına eşlik eder. Hayalperest geleceğini aynı odada, yıllar sonra bile değişmemiş bir yalnızlık içinde tahayyül eder.

Beyaz gecenin geçiciliği burada somutlaşır. Şehir birkaç gece boyunca başka türlü görünmüştür; Hayalperest de birkaç gece boyunca başka türlü yaşamıştır. Sonra sıradan zaman geri gelir.

Petersburg gerçekten ‘beşinci karakter’ mi?

Bunu kesin bir edebiyat terimi gibi kullanmak yerine işlevine bakmak daha doğru: şehir Hayalperest’in yalnızlığını dışarı taşır, onun insan yerine nesnelerle kurduğu yakınlığı görünür kılar ve Nastenka’yla karşılaşmasını mümkün kılar.

Bu nedenle Petersburg’u yalnız ‘romantik fon’ olarak okumak metnin en önemli düzeneklerinden birini kaçırır. Hayalperest önce şehirle konuşur, sonra ilk kez şehirden bir insan ona gerçekten cevap verir. Beyaz Geceler’in kırılma anı tam olarak budur.

Petersburg’un anlatıdaki rolünü ana çerçeveye bağlamak için Beyaz Geceler ana incelemesine dönebilir; ardından finaldeki mutluluk ve hafıza gerilimine ile dosyanın başka bir damarına geçebilirsiniz.