Cennetin Doğusu: Kabil’den Salinas Vadisi’ne Kötülük, Miras ve Seçim

Bazı romanlar bir ailenin hikâyesini anlatır; bazılarıysa aileyi insan doğasının en eski sorularını yeniden düşünmek için kullanır. John Steinbeck’in Cennetin Doğusu romanı ikinci gruptadır. Trask ve Hamilton ailelerinin birkaç kuşağa yayılan hayatlarını izlerken karşımıza yalnızca ebeveynler, çocuklar, kardeşler, aşklar ve kırgınlıklar çıkmaz. Roman giderek daha temel bir sorunun çevresinde genişler: İnsan kendisine miras kalan hikâyenin dışına çıkabilir mi?

Steinbeck bu soruyu cevaplamak için Batı edebiyatının ve kutsal metinlerin en eski kardeşlik anlatılarından birine, Kabil ile Habil’in hikâyesine döner. Bir kardeşin kabul edilmesi, diğerinin reddedilmesi; sevginin eşitsiz dağılımı, kıskançlık, öfke ve sonunda şiddet… Cennetin Doğusu boyunca bu ilk çatışmanın izleri farklı karakterlerde ve farklı kuşaklarda yeniden belirir. Ancak roman Kabil ile Habil’i yalnızca modern bir aile hikâyesine uyarlamaz. Steinbeck’in asıl ilgilendiği şey, aynı hikâyenin neden tekrarlandığı ve bu tekrarın kaçınılmaz olup olmadığıdır.

Bu nedenle romanda miras yalnızca para, toprak veya aile adı anlamına gelmez. İnsanlar birbirlerinden davranış biçimleri, korkular, beklentiler, suçluluklar ve yaralar da devralırlar. Bir babanın sevgisi çocukları arasında eşit dağılmadığında bunun sonucu yalnızca o an yaşanmaz; yıllar sonra başka ilişkilerin içinde yeniden ortaya çıkabilir. Bir kuşağın sustuğu mesele, sonraki kuşağın hayatında başka bir biçimde konuşmaya başlayabilir.

Cennetin Doğusu’nun en rahatsız edici karakterlerinden biri olan Cathy Ames de tam bu noktada romanın merkezine yerleşir. Steinbeck onu kötülük fikrinin neredeyse somutlaşmış biçimi gibi kurar. Fakat Cathy’yi yalnızca “kötü kadın” olarak okumak romanın açtığı soruları daraltır. Cathy’nin anlatıcı tarafından nasıl tarif edildiği, çevresindeki erkeklerin onu nasıl gördüğü ve karakterin romanın ahlaki düzenindeki işlevi birlikte düşünüldüğünde daha karmaşık bir mesele ortaya çıkar: Bir insan doğuştan kötü olabilir mi, yoksa “kötülük” dediğimiz şeyi anlatırken biz de belirli kalıplar üretir miyiz?

Romanın diğer tarafında ise seçim meselesi vardır. Cennetin Doğusu’nun düşünsel merkezine yerleşen “timshel” sözcüğü, Steinbeck’in insan doğasına ilişkin karamsarlığını bütünüyle kapatmaz ama ona bir çıkış kapısı açar. İnsan ailesini seçmez. Geçmişini seçmez. Kendisine çocukken nasıl davranıldığını, hangi yaraların bırakıldığını veya hangi koşullarda doğduğunu da seçmez. Fakat bunların devamında ne yapacağı konusunda bütünüyle çaresiz olmayabilir.

“Timshel” tam da bu ihtimali temsil eder: Seçebilirsin.

Bu fikir romanın iyi ile kötü arasındaki çatışmasını başka bir düzleme taşır. Mesele artık yalnızca kimin iyi, kimin kötü olduğu değildir. Asıl mesele, insanın kendi içindeki tekrarlarla ne yaptığıdır. Kendisine yapılanı başkasına yapmak zorunda mıdır? Babasının hatasını sürdürmek zorunda mıdır? Kendisinden önce başlayan bir hikâyeyi başka türlü bitirebilir mi?

Steinbeck bu soruları soyut bir ahlak tartışmasının içinde bırakmaz. Hepsini Salinas Vadisi’nin toprağına yerleştirir. Kaliforniya’nın verimli vadileri, çiftlikleri, kuruyan toprakları, değişen mevsimleri ve geniş manzaraları romanın yalnızca dekoru değildir. Salinas, Steinbeck’in çocukluğunun coğrafyası olduğu kadar Cennetin Doğusu’nun hafızasıdır. Aileler değişirken toprak kalır; kuşaklar geçerken vadi onların hikâyelerini taşımaya devam eder.

Trask ailesinin kurmaca hikâyesi ile Steinbeck’in kendi ailesinden izler taşıyan Hamiltonlar yan yana geldiğinde roman kişisel hafıza ile mit arasında hareket etmeye başlar. Bir tarafta yazarın kendi geçmişine yaklaşma çabası, diğer tarafta insanlığın en eski anlatılarından biri vardır. Cennetin Doğusu’nun büyüklüğü de bu iki ölçeği aynı anda taşıyabilmesinden gelir: Bir çocuğun babasının sevgisini istemesiyle Kabil’in reddedilmişliği aynı anlatının içinde birbirine yaklaşır.

Bu yüzden Cennetin Doğusu’nu yalnızca “iyi ve kötü üzerine bir roman” olarak okumak eksik kalır. Roman aynı zamanda aile hakkında, kardeşlik hakkında, ebeveynlerin çocuklarında bıraktıkları izler hakkında, insanın kendisine verilen kimlikle kurduğu ilişki hakkında ve geçmişin ne ölçüde değiştirilebileceği hakkında bir metindir.

Edebî Zihin’in bu dosyası tam olarak bu gerilimden hareket ediyor. Cennetin Doğusu’nu tek bir roman incelemesine kapatmak yerine birbirine açılan sorular üzerinden okuyacağız: Kabil ile Habil anlatısı Steinbeck’in karakterlerinde nasıl yeniden kuruluyor? “Timshel” gerçekten ne anlama geliyor? Cathy Ames kötülüğün simgesi mi, yoksa romanın kendi ahlaki bakışının ürünü mü? Salinas Vadisi neden bu hikâyenin vazgeçilmez coğrafyası? Ve en önemlisi, Steinbeck neden bütün bu anlatının sonunda insanın önüne hâlâ bir seçim ihtimali bırakıyor?

Çünkü Cennetin Doğusu’nun merkezinde belki de tek bir soru vardır: Geçmiş bizi biçimlendiriyorsa, onun devamı olmak zorunda mıyız?