John Steinbeck

John Steinbeck Kimdir?

John Steinbeck, 27 Şubat 1902'de Kaliforniya'nın Salinas kentinde doğdu. Çocukluğu, daha sonra eserlerinin en güçlü coğrafyalarından birine dönüşecek Salinas Vadisi'nde geçti. Tarım alanları, çiftçiler, mevsimlik işçiler, küçük kasabalar ve Pasifik kıyıları onun için yalnızca çocukluk manzaraları değildi; ilerleyen yıllarda insan ile toprak, birey ile toplum arasındaki ilişkiyi anlatacağı edebî dünyanın temel malzemesine dönüştüler.

Stanford Üniversitesi'nde çeşitli derslere katıldı ancak mezun olmadı. Eğitim yıllarında ve sonrasında farklı işlerde çalıştı; 1925'te yazar olma umuduyla New York'a gitti, istediği başarıyı elde edemeyince Kaliforniya'ya döndü. İlk eserlerinin ardından 1935'te yayımlanan Tortilla Flat geniş bir okur kitlesine ulaşmasını sağladı.

Steinbeck'in asıl belirleyici dönemi ise 1930'ların ekonomik ve toplumsal krizleriyle birlikte geldi. Bitmeyen Kavga, Fareler ve İnsanlar ve Gazap Üzümleri gibi eserlerinde Büyük Buhran'ın, işsizliğin, göçün ve tarım işçilerinin hayat üzerindeki etkisini anlattı. Ancak onu yalnızca “toplumsal sorunları anlatan bir yazar” olarak okumak eksik kalır. Steinbeck'in eserlerinde insanın doğayla ilişkisi, yalnızlık, dostluk, aile, suçluluk, merhamet ve seçme özgürlüğü de sürekli geri dönen meselelerdir.

Salinas Vadisi: Bir Coğrafyadan Fazlası

Steinbeck'in edebiyatında Kaliforniya, özellikle de Salinas Vadisi, yalnızca olayların geçtiği bir arka plan değildir. Toprak, iklim, vadiler, çiftlikler ve Pasifik kıyıları karakterlerin hayatlarını biçimlendiren aktif unsurlardır.

Steinbeck çocukluğundan itibaren Salinas'ın tarımsal dünyasını yakından tanıdı. Bu deneyim, insanların geçimlerini toprağa bağlayan ekonomik düzeni olduğu kadar doğayla kurdukları duygusal ilişkiyi de eserlerine taşıdı. Gazap Üzümleri'nde Kaliforniya göçmenler için vaat edilen bir toprak gibi görünürken aynı zamanda sömürü ve hayal kırıklığının mekânına dönüşür. Fareler ve İnsanlar'da bir parça toprağa sahip olma hayali, George ile Lennie'nin özgürlük düşüdür.

Cennetin Doğusu'nda ise Salinas Vadisi daha geniş bir anlam kazanır. Vadinin doğusu ile batısı, ışığı ile karanlığı ve verimli topraklarıyla kurak bölgeleri romanın ahlaki dünyasına eşlik eder. Böylece coğrafya, insanın içinde taşıdığı karşıtlıkların dışarıdaki karşılığına dönüşür.

Sıradan İnsanların Hikâyeleri

Steinbeck'in dünyasında edebiyatın merkezine çoğu zaman toplumun güçlüleri değil, görünmeyenleri yerleşir: tarım işçileri, göçmenler, işsizler, küçük çiftçiler, gündelik işlerde çalışanlar, yalnız insanlar ve hayatın kenarına itilmiş karakterler.

Bu tercih yalnızca toplumsal gerçekçi bir bakışın sonucu değildir. Steinbeck bu karakterlerin hayatlarında insanın en temel ihtiyaçlarını araştırır: Bir yere ait olmak, saygı görmek, bir başkası tarafından anlaşılmak ve daha iyi bir hayat kurabileceğine inanmak.

Fareler ve İnsanlar'ın George ve Lennie'si küçük bir çiftlik sahibi olmayı düşler. Gazap Üzümleri'nin Joad ailesi toprağını kaybettikten sonra Kaliforniya'ya doğru yola çıkar. Cannery Row'un dünyasında ise toplumun dışında yaşayan insanların kendi dayanışma biçimleri vardır.

Steinbeck'in karakterlerini unutulmaz kılan şey yalnızca karşılaştıkları ekonomik koşullar değildir. Yazar, toplumsal eşitsizlikleri anlatırken insanların şefkat, dostluk, gurur, öfke ve umut gibi çok daha kişisel duygularını da aynı hikâyenin içine yerleştirir.

İnsan, Doğa ve Birlikte Yaşamak

Steinbeck'in eserlerinde doğa insanın karşısında duran sessiz bir dekor değildir. İnsanlar, hayvanlar, toprak, deniz ve iklim aynı dünyanın birbirine bağlı parçalarıdır.

Bu bakış özellikle deniz biyoloğu Ed Ricketts'le kurduğu dostluk ve Kaliforniya kıyılarındaki deneyimleriyle daha belirgin hâle geldi. Steinbeck, bireyin tek başına anlaşılabileceği fikrine kuşkuyla yaklaşır; insanı çoğu zaman ailesi, topluluğu, çevresi ve yaşadığı coğrafyayla birlikte düşünür.

Bu nedenle onun romanlarında bir insanın davranışını anlamak için yalnızca karakterine değil, içinde bulunduğu ekonomik düzene, ailesine, yaşadığı yere ve geçmişten taşıdığı mirasa da bakmak gerekir.

Fakat Steinbeck'in edebiyatı insanı tamamen koşullarının sonucu olarak da görmez. Özellikle Cennetin Doğusu'nda bu düşüncenin karşısına güçlü bir soru çıkar: İnsan kendisine aktarılan mirastan farklı bir hayat seçebilir mi?

Gazap Üzümleri: Toplumsal Vicdan

1939'da yayımlanan Gazap Üzümleri, Steinbeck'in toplumsal dünyasının en güçlü örneklerinden biridir. Roman, ekonomik çöküş ve çevresel felaketler nedeniyle Oklahoma'daki topraklarını terk ederek Kaliforniya'ya göç eden Joad ailesini izler.

Ailenin daha iyi bir yaşam umuduyla çıktığı yolculuk giderek Büyük Buhran dönemindeki göçmen işçilerin çalışma koşullarını, yoksulluğu ve ekonomik eşitsizliği görünür hâle getirir.

Steinbeck burada tek bir ailenin hikâyesiyle daha geniş bir toplumsal deneyimi yan yana getirir. Bireysel acı ile kolektif tarih birbirinden ayrılmaz. Romanın gücü de büyük ölçüde buradan gelir: Joad ailesinin kayıpları yalnızca onların başına gelmiş olaylar değil, bir dönemin insanlarının yaşadığı yapısal kırılmaların parçasıdır.

Fareler ve İnsanlar: Birlikte Kurulan Küçük Bir Hayal

Fareler ve İnsanlar, Steinbeck'in en kısa ama en yoğun eserlerinden biridir. George ile Lennie'nin kurduğu küçük çiftlik hayali, ekonomik bağımsızlıktan daha fazlasını temsil eder: Kimseye muhtaç olmadan yaşamak, bir yere ait olmak ve geleceği üzerinde söz sahibi olmak.

Roman boyunca bu hayalin ne kadar kırılgan olduğu giderek belirginleşir. Steinbeck, dostluk ile sorumluluk, merhamet ile şiddet ve umut ile gerçeklik arasındaki sınırları son derece dar bir anlatı alanında karşı karşıya getirir.

Bu nedenle Fareler ve İnsanlar yalnızca Büyük Buhran döneminin çalışma koşulları üzerine bir eser değildir. Aynı zamanda insanların yalnızlıktan kaçmak için birbirlerine neden ihtiyaç duyduğunu soran bir hikâyedir.

Cennetin Doğusu: Miras mı, Seçim mi?

1952'de yayımlanan Cennetin Doğusu, Steinbeck'in Salinas Vadisi'ne ve kendi aile tarihine en kapsamlı biçimde döndüğü eserlerden biridir. Trask ve Hamilton ailelerinin birkaç kuşağa yayılan hikâyesi üzerinden aile, kardeşlik, kıskançlık, sevgi, suçluluk ve ahlaki seçim meselelerini araştırır.

Romanın temelindeki Kabil ile Habil hikâyesi, aynı çatışmanın farklı kuşaklarda yeniden ortaya çıkmasına imkân verir. Ancak Steinbeck'in asıl sorusu insanın kötülüğe mahkûm olup olmadığıdır.

Bu noktada romanın en önemli kavramlarından biri olan “timshel” ortaya çıkar. Kelime, Cennetin Doğusu'nun dünyasında insanın önceden belirlenmiş bir kaderi körü körüne yaşamak zorunda olmadığı düşüncesinin merkezine yerleşir.

Ailemizden, geçmişimizden ve bizden önce yapılan hatalardan bir miras devralabiliriz. Fakat Steinbeck'in romanı şu ihtimali açık bırakır: Miras davranışlarımızı etkileyebilir, ama son sözü söylemek zorunda değildir.

Cennetin Doğusu'nu Steinbeck'in diğer eserlerinden ayıran temel noktalardan biri budur. Toplumsal koşulların insan hayatı üzerindeki gücünü yıllarca anlatmış bir yazar, burada bireyin seçme ihtimalini anlatının merkezine yerleştirir.

Nobel Edebiyat Ödülü

John Steinbeck, 1962 yılında Nobel Edebiyat Ödülü'ne değer görüldü.

İsveç Akademisi, Steinbeck'in gerçekçi gözlemle hayal gücünü bir araya getiren anlatısını; mizahı, insanlara yönelik sempatisi ve güçlü toplumsal gözlem yeteneğiyle birlikte değerlendirdi.

Bu gerekçe Steinbeck'in edebiyatındaki iki yönü de açık biçimde gösterir. Bir tarafta ekonomik eşitsizlikleri, göçmen işçileri ve toplumsal adaletsizlikleri dikkatle gözlemleyen gerçekçi bir yazar vardır. Diğer tarafta Cennetin Doğusu gibi eserlerde İncil anlatılarını, aile mitlerini ve ahlaki soruları geniş bir kurmaca dünyasına dönüştüren anlatıcı bulunur.

Steinbeck'in kalıcılığı büyük ölçüde bu iki yönün aynı edebî dünyada buluşmasından gelir.

John Steinbeck'in Edebî Dünyasına Nereden Girilir?

John Steinbeck farklı uzunluklarda ve farklı anlatı biçimlerinde eserler verdiği için okura birden fazla giriş noktası sunar.

İnsan ilişkileri, dostluk ve yalnızlık üzerinden başlamak isteyenler için Fareler ve İnsanlar; Büyük Buhran, göç ve toplumsal adaletsizlik için Gazap Üzümleri; Kaliforniya kıyılarının gündelik hayatı ve dayanışma biçimleri için Cannery Row güçlü başlangıçlardır.

Steinbeck'in aile, ahlaki miras, iyi ile kötü ve insanın seçim yapabilme ihtimali üzerine en geniş anlatılarından birine girmek isteyenler içinse Cennetin Doğusu ayrı bir yerde durur.

Bu romanların ortak noktasında aynı soru farklı biçimlerde belirir: İnsan, kendisini kuşatan koşulların ürünü müdür; yoksa bütün bu koşulların içinde başka bir hayat seçme imkânına hâlâ sahip midir?

Steinbeck'in edebiyatı bu soruya kolay cevaplar vermez. Fakat dünyanın en kırılgan insanlarına bakarken bile insanın dayanışma, merhamet ve seçim kapasitesini tamamen gözden çıkarmaz.