Sadık Hidayet

Sadık Hidayet’i yalnızca karanlık bir yazar olarak okumak kolaydır. Ölüm, yalnızlık, yabancılaşma ve umutsuzluk onun metinlerinde gerçekten de sürekli geri döner. Fakat Hidayet’in edebiyatını yalnızca bu duyguların toplamına indirgemek, asıl meselesini kaçırmak olur. Onu ilginç kılan şey karanlığı anlatması değil; insanın kendi zihniyle, çevresiyle ve içinde yaşadığı dünyayla kurduğu bağın nasıl bozulduğunu göstermesidir.

1903’te Tahran’da doğan Hidayet, eğitim hayatının bir bölümünü Avrupa’da geçirdi. Fransız dili ve edebiyatıyla kurduğu ilişki, modern Avrupa edebiyatının anlatım imkânlarını yakından tanımasını sağladı. Ancak yazarlığı yalnızca Batı etkisinin sonucu değildi. İran’ın kültürel geçmişi, halk anlatıları, folklor ve eski İran metinleri de onun düşünce dünyasının önemli parçalarıydı.

Bu iki yön —modern Avrupa edebiyatı ile İran’ın kültürel hafızası— Hidayet’in metinlerinde sürekli birbirine yaklaşır. Bu yüzden onun dünyası ne tamamen geleneksel ne de bütünüyle Batılıdır. Modernleşmenin yarattığı kopuş, bireyin toplum içindeki yalnızlığı ve aidiyet duygusunun zayıflaması, eserlerinin arka planında belirgin biçimde hissedilir.

Hidayet’in anlatıcıları çoğu zaman dünyaya dışarıdan bakıyormuş gibidir. Topluma uyum sağlayamazlar; kimi zaman kendi bedenlerine, kimi zaman hafızalarına, kimi zaman da gördükleri gerçekliğe yabancılaşırlar. Bu yabancılaşma yalnız psikolojik değildir. İnsanla toplum, geçmişle şimdi ve gerçeklikle zihin arasındaki sınırların çözülmesi Hidayet’in edebiyatının temel gerilimlerinden biridir.

Bu gerilim en yoğun biçimine Kör Baykuş’ta ulaşır. Romanın parçalanmış zamanı, tekrar eden imgeleri ve güvenilmez anlatıcısı, okurun üzerinde durabileceği sağlam bir gerçeklik bırakmaz. Fakat Kör Baykuş, Hidayet’in edebî dünyasının tamamı değildir. Üç Damla Kan, Diri Gömülen, Aylak Köpek ve Hacı Ağa gibi eserleri; onun bireysel yalnızlığın yanında toplumsal yapıları, ikiyüzlülüğü ve gündelik hayatın acımasızlığını da gözlemlediğini gösterir.

Hidayet’in mizahı ve hicvi de bu nedenle önemlidir. Karanlık metinlerinin yanında toplumun alışkanlıklarına, bürokrasiye ve gösterişe yönelen keskin bir bakış vardır. Böylece onun edebiyatındaki yabancılaşma yalnızca iç dünyaya kapanmaz; bireyin yaşadığı düzenle ilişkisine doğru genişler.

Edebî Zihin’de Sadık Hidayet’i yalnızca Kör Baykuş üzerinden okumuyoruz. Alacakaranlık’ın yedi öyküsü, onun bilimsel ilerleme, toplumsal şiddet, aşkın idealize edilmesi, ölüm ve inanç üzerine birbirinden farklı anlatılar kurabildiğini gösterir. Kör Baykuş’un parçalanmış gerçekliğiyle bu öykülerin eleştirel çeşitliliği yan yana geldiğinde Hidayet’in edebiyatı tek bir karamsarlık etiketine sığmaz.

Çünkü Hidayet’in metinlerinde asıl soru yalnızca insanın neden yalnız olduğu değildir. Daha zor bir soru vardır: İnsan, dünyayla bağını kaybetmeye başladığında kendi gerçekliğini ne kadar koruyabilir?